ONT MR 
. Hypophytum, feu 
VIM Bock. XV Hoff."  AMBOINSCH'KRUYDBOERK. ër 
CAPUT DECIMUMQUINTUM, 
Zingiber minus, [roe gramineum: 
Alea Padi. 
cx Ecunda Zingiberis minor eft fpecies, minus obvia 
& nota, nec . quantum fcio, unquam in Euro- 
pam delata fuit, eft autem planta humilis, non 
ültra palmam, vel fpithamam alta, plures ac denfio- 
res e radice emittens ftolones > quibus folia infident 
eodem modo, quo in majori fpecie , arundinacea 
pempe., & alternata, fed multo anguftiora , inftar 
illorum tenere Oryze , que Pady. vocatur, vel 
inftar illorum graminis , ac plerumque complicata. 
Radix cum illa vulgaris Zingiberis convenit , fed 
lerumque minor, inque breviorcs articulos diftin- 
En, vix minimum digitum craffa, inque binas diè 
ftinéta fpecies. Alba externe maxime glabra eft, e- 
jusdem coloris ac fubftantia cum majore, parvas 
quoque emittens gemmas anthraces referentes , €x 
uibus ftolones ortum ducunt. Ejus fapor multo 
magis fervens, & acris cft, quam in priore fpecie, 
non autem tam gratus, ac cum parva amaritie. mix- 
tus. Ipfius folia funt letá, pallide flavefcentia, te- 
nere Oryzz fimilia, fed breviora. ` 
Rubra hujus fpecies majora gerit folia, caules, ac 
radicem , ejus enim folia cum illis majoris Zingiberis 
quadrant, breviora, & latiora quam in alba fpecie, 
& intenfe viridia. Radix ejusdem eft forme cum 
Zingibere rubro majore, plerumque tamen minor, 
& durioris fubftantiz, externe cinereis pelliculis ob- 
du&a, fub quibus ex purpureo rúber colore , inter. 
ne autem albicat. : i Mins? 
` Utrasque hafce Be nunquam vidi proferentes 
ores fuos: Denfum formant fru- 
ticulum , quumque per femi annum viguerunt, ipfo- 
rum. ftolones ac folia fenfim marcefcunt, decidunt; 
atque ex novis furculis novi progerminant caules , di- 
ligenter autem in hortis colendd eft hzc planta, nori 
enim tam late luxuriat quam major fpecies. Radi- 
ces effoffe, licet ipfarum fubftantia videatur multo 
effe durior quam in majore-fpecie ;- haud facile fieea- 
ri poflunt, fed maxime corrugantur, diuque fuam fer- 
wt acrimonianie (3 LO (> TIS 
omen. Lätine Zingiber minus five gramineum, Ma- 
laice Alea Pade ob formam tenere Oryze. Amboi- 
nice Seby, feu Siwe lale. In Leytimora Sebyrara. In 
Hitoza Bu/Jo. Ternata Woraka cum fupra memorato 
Adrac parumper conveniens. Javanice Sunty. 
` Locus. Non ubique obcurrit, ubi majus crefcit Zin- 
siber, fed tantimmodo in Java , Moluccis , atque 
ifce Orientalibus infulis, ^. ^. da 
Ujus, & Vires. Hec fpecies in, cibo non adhibe: 
tur, quum fapor,ejus fit nimis ingratus ac. fervidus, 
major autem ejus ufus eft in Medicina, indigena enim 
fere nullum Oebat, feu medicamentum adfumit ‚oe 
non ingreditur fruftulum hujus fpeciei, immo talibus 
in morbis, in quibus nos diceremus Zingiber ‘effe 
hoxium, uti in Diarrhzis, & Dyfenteriis, femper ta- 
men Zingiber additur ab illis, quum putent, qualites 
tem habere cunctorum medicamentorum vires exal- 
tandi, & in actum ducendi, qua in re quoque non 
erraht, quum longa experientia hoc comprobatum 
t. ; k è P. 4 K D 4] 
_ Hic itaque habes generaliter, quo modo Indi mi- 
hore utantur Zingibere, qua in re non fúadeo , in 
omnibus eos fequi, praefertim in Dyfenteria ac febri- 
bus, quin minima deberet effe dofi, habent auter 
mafticetur, ejusque deglutiatur fuccus. 
Tom. P. > Sic 
XV. HOOFDSTUK. 
De kleyne Gember, 
DN tweede zoort van Gember is de kleene, min bé. 
kend en gemeen, ook myns wetens nooit in Euro- 
pa gebragt, bet is een laag plantje, niet boven een 
Jiaande band, of een [pan boog, met meer, en digter 
fielen uit de wortel, daar aan de bladeren ftaan op de- 
zelffle manier, als aan de groote zoorte , te weten rietag» 
tig, en verwifleld tegens malkander , dog veel fmalder , 
te weten als jonge ryft, die men Pady noemd, of gras, 
meeft Üzamen gevouwen. — 
De wortel is de gemeene Gember gelyk, dog doorgaans 
kleender , en in korter leden verdeeld , fchaars een pink 
dik, en in twee zoorten onderdeeld. De witte is van 
buyten meeft effen, van de zelve coleur , en fubftantie als 
de groote, ook kleene bollen, als bloedvinnen voortbren- 
gende, waar wyt dé fielen werden. De fmaak is veel 
eter, en fcherper dan aan de groote , zoo aangenaam niet, 
en met een kleene bitterbeid vermengd; Zyne bladeren 
zyn jeugdig, ligt, of geelgroen, bet jonge ryft plantje 
zeer gelyk, hoewel korter. 
De roode zoorte bier van is grooter aan flelen, blade- 
ren, en wortel , want de bladeren zyn de gemeene Gem- 
ber gelyker , korter , en breder, dan aen 't witte, en 
boog groen, de wortel van dezelf/le gedaante , als de gro- 
te roode Gember, dog doorgaans kleender , en harder van 
Jubftantie, buiten met graauwagtige velletjes bekleed, en 
daar onder purper-rood, maar van binnen wit. 
Beide deze zoorten beb ik nooit gezien baar Hypopby- 
tum , of bloemen voortbrengen: Ly maaken een digt 
flruykje, en als zy over een balf jaar gegroeid bebben, 
zoo verwelken de [lelen, en bladeren allenkskens, val- 
len af > ch uit de nieuwe afzeizels komen nieuwe ftelen 
voori, men miet bet neet ig in dé boven onderbouden , 
want het groeid zoo weeldrig niet als de groote z00rte. 
De uitgegravene wortels, hoewel barder van fubftantie 
Jebynen-dan de groote, laten zig mede niet wel drogen, 
maar krimpen zeer in , niet te min zy bare fcberpigbeid lang 
bebouden. 
Naam. In’t Latyn Zingiber minus five gramineum: 
In ’t Maleyts Alea Pade, van de gedaante des jongen 
Ryft.. In 't Amboins Sehy, of Siwe lale. Op Leytimor 
Sehyrara. Op Hitoe Buflo. In ’t Ternataans Woraka 
met bet bovengenoemde Adrac wat overeenkomende. Op 
Fava Santy, SET 
Plaats. Men vind bet niet overal, daar de groote waft, 
maar alleen op Fava, in de Moluccos, en deze Oofter- 
Jebe Eylanden. 
. Gebruyk, en Kragten. Deze zoorte werd in de koft 
niet gebruikt, om dat by te bars, en beet van [maak is, 
maar zoo veel te meer tot de Medicyne, want den In- 
lander [chier niet een Debat. of Medicament inneemd , 
daar by niet een kleen fiuksken van deze zoorte by doet , 
ja zelfs in zulke ziektens , waar in wy zouden zeggen, den 
Gember’ fchadelyk te zyn, als in Buik, en Bloedloopen , 
egter daar moet overal Gember by zyn, om dat by na 
‘baar geloof , de eygenfchap beeft de kragten van alle Me- 
dicamenten op te wekken, en gaande te maken, daar in- 
ne zy ook niet dwalen , als zynde door lange ervaringe 
geprobeerd. ` ` 
Hier hebt gy dan in "t generaal, boe dé Indianen de 
kleene Gember gebruiken, waar inne ik niet wil, dat meñ 
‘ben in allen zal navolgen , inzonderbeid in den Bloedgank; 
en koortzen te gebruiken, of bet moefte zeer weinig zijns 
want zy bebben al mede op baar zyde eenige particulie- 
re proeven, die na onze leere geen vafte regel maken, 
avant de beide meeft genoemde ziektens ontflaan by den 
Inlander gemeenlyk uit koude , én ongemak, waar in den 
Gember baat kan doen, en by onze Natie uit ongeregelt- 
beid in 't ceten, en drinken, en ontfteckinge des bloeds, 
‘daar den Gember weder niet raadzaam is. In een droo- 
ge boeft, of als eenige fchetpe, en dunne bumeuren in 
de luchtpypen der longe bangen , die een ge[ladig en 
moeyelyk boeften verwekken, en veroorzaken , bewy/t de- 
ze Gember groote bulpe , als men een kleen flruyksken 
met Siri Pinang knouwd, en bet zap infwelgt. `" 
X Zoe 
