164 HERBARIIAMBOINENSIS. Liber VII. cap. XVI. 
Poft fex feptemve menfes radix effodienda eft, a 
petiolis, & fibrillis depuranda, atque in edibus de- 
ponenda, usque ad finem menfium pluvioforum , quo 
tempore articuli longos emittunt furculos , qui ab- 
rumpuntur, ac denuo transplantantur hi articuli 
qui intra fex menfium fpatium novum formant fto: 
lonem , matrix autem radix tranfplantationi inutilis 
eft, ique diu in edibus adfervetur , quam maxime 
exficcatur & corrugatur , quales in Pharmacopzis pro- 
ftant. geen, 2d 3 S 
Secundo Curcuma domeftica ñiinor folia ac petiolos 
gerit minores precedenti , folium nempe ejus cum 
petiolo non ultra quatuordecim pollices longum eft, 
ac quatuor latum; & contritum quam maxime radi- 
cis {pirat odorem. Radicis ftolo feu congeries elegans 
eft ac. ara ¿ ex una alterave formata matrice radice , 
ex qua tot breves & incurvi dependent digiti , qui in 
alios fefe iterum dividunt „ita ut majorem former fto- 
lonem quam precedens: j | 
Tota autem illius congeries videtur. compofita ex 
multis femi claufis pugnis & infantum palmis, qua- 
rum quedam oblique, quedam transverfaliter in terè 
ra locantur , ac licet digiti fint minores quam in prio- 
re fpecie , ipforum tamen articuli longiores funt , pau- 
cas gerentes fibrillas, & glandulas, qua rotundiores 
uoque funt , ac tantummodo in vetuftis excrefcunt 
dtioitibos Unde ftolo effofus a paucis fuis pelliculis 
& fibrillis depuratus eleganter glaber eft , videturque 
..effe arte elaborata materies. ` ` 
Radices ejus intenfe luteum habent colorem inftar 
optimi auri ,füccofz funt, fragiles, faporem odorem- 
ue habentes dulcem fed gravem cum peculiari quo- 
de afomatico odore, ac levi acrimonia , fine ulla 
tamen amaritie , queque falivam quam maxime lu- 
team tingunt, ita ut colore quum maxime cum radi- 
ce Chelidonii majoris conveniant. (ATR 
Hypopbytum ejus nunquam fere progerminat , faltem 
nunquam hoe vidi, radix enim tam diu ‘non quiefcit 
ob quotidianum ejus ufum. Qui adcurate adtendunt, 
hanc minorem fpecienriterum in binas dividunt va- 
rietates, que potiffimum in eo confiftunt, quod una 
nempe radix longiore$ magisque laxos gerat digitos 
altera breviores magisque compactos , utraque autem 
interne intenfe luteum habent colorem , eundemque 
faporem. Hac fpecies tam diu in terra non perfiftit, 
quum vero ejus folia marcefcant, effodienda eft, & 
ad tranfplantationem deponenda ; quem in finem mis 
nimi etiam digiti valent, fi modo unam alteramve 
gerant albam gemmam. ` ` 3 
Tertio Curcuma agreftis, vera filveftris Curcume 
fpecies eft, multos emittens petiolos feu ftipites in- 
erius rotundos , fuperius compreffos , qui fefe in 
bina ternave dividunt folia, tres ac tres cum dimidio 
pedes fimul alta , quorum petiolus folus fesqui pe- 
dem altus eft , folium quatuordecim vel fexdecim 
pollices longum eft, quatuor & quinque latum, ab 
utraque acuminatum parte, fubito a petiolo angufta- 
tum, quod illa Tommon fenfim faciunt, quo & hzc 
filveftris fpecies ab aliis Tommon fpeciebus diftingui 
poteft, primum quoque progerminans feu modo.ex- 
_Crefcens folium acutum, & firmum eft inftar fubule, 
vel caricis Lalan di&ti , eftque porro tenue, lentum , 
nec facile filluram patiens, fed cito marcefcens, per- 
que ejus medium anguftus decurrit nervus, infra a- 
cute protuberans, coftzque oblique magis funt con- 
jun&z quam in aliis Tommons, fupra eminentes, in- 
fra fulcos formantes, unde & hoc folium ragofum 
eft, ita ut hzc planta fummos & tenuiffimos profe- 
rat petiolos inter omnes Tommons fpecies. 
Ejus radix raro, inque binos tresve tantum nodos 
divifa eft, nullos diftinétos: exhibens digitos, nihi- 
lominus tamen oblique decurrens , multas emittens 
dependentes fibrillas , que ad inferiorem ipfarum par- ` 
tem glandulas gerunt rotundas , Nuces avellanas re- 
ferentes. Externe ex cinereo colore flavefcit inftar 
ftraminis, interne pallida eft, cor gerens flavum , in- 
odora fere , faporem habens amaricantem inftar Lam- 
i. 3 OG M wt > 
Ipfius Hypopbytum altius & elegantius eft, ac faci- 
lius progerminat quam in Tommon vel Curcuma Squa- 
mie ejüs füperiores fufca: funt, inter quas flavi emi- 
nent flores, uti in Curcuma , marcefcit quoque, nul- 
lum relinquens femen vel fructum. "s 
Nomen. 
Na zes of zeven maanden moet men de mortel uytgra. 
ven, van de [lelen en Vazelingen zuyveren „en in de buy; 
zen zoo benen leggen , tot dat, de regen-maanden over z hy 
in welke tyd de teenen lange febeuten voortbrengen , die 
men dan afbreekt , en met. baar teenen weder verplant, 
zoo gewinnen zy in zes maanden wedereen nieuwe Stoel 
maar de moer-wortel deugd. tot t voortplanten niet, als 
men ze lange in de buyzen verwaard , drogen zy zeer 0p, 
en krimpen fcbier gebeel weg , gel yk men ze in de Apotbee- 
ken toond. j E 
2. Curcuma domeftica minor, blyft aan bladeren en 
fielen kleender dan de voorgaande , te weten bet blad be. 
balven den fteel niet boven 14 duymen lang , 4 breed , ges 
avreven zynde merkelyk na-de wortel riekendes De ftoel 
van de wortel is aardig , en van een fraay fatzoen ge» 
maakt van een of twee moer. wortels , daar aan 200 veeld 
korte en kromme vingers bangen , die zig al weder in ana 
dere verdelen, zoo dat zy een groteren ‘flock maken dan 
bet voorgaande. ~ `- 1 uo 
Den gebeelen klomp febynd gemaakt te zyn vam veelé 
balfgeflote vuyften en kinder-bandekens , zommige /chuyns, 
zommige dwers in de aarde ftaande; en hoewel de vins 
gers korter zyn dan aan de voorgaande zoorte, zoo zyn 
echter haate leden langer ,' met weinige Wazelingen , en 
daar aan weinige klieren, die ronder zyn en alleen aan 
oude ftokken te. vinden. Dierbalven den uytgegrave ftoek 
van zyne weinige velletjes en Vaxelingen Bexuyverd , 
fcboon glad werd, en Jchynd een konftig uitgejneden 
werk te:2yn. — 
De wortelen Zyn van binnen boog-geel , gelyk bet befte 
goud, zappig , breukfaam, van reuk en fmaak geyl-zoety 
met noch een bezondere fpeceryachtigen reuk , em eem 
kleene fcberpigbeid. ‚doch zonder eenige bitterbeid , bet 
Jpeegrel zeer geel verwende, zoo dat zy aan coleur met 
de wortel van Chelidonium Majus zeer overeenkomt, - 
Zyn Hypophyton: komt febier: nooit voor den dag 
immers ik beb "t nooit gezien , «vant men laat de wortel 
zoo lange ruft niet wegens baar dagelyks gebruyk. De- 
welke naauw opletten, iin dader is kleene zoorte wee 
derom in twee, beftaande bet onderfcheid meeft daar ing - 
dat de eene wortel wat langer en. ydeler teenen beeft, 
de andere kortere en digter op malkander gedrongenes 
beide van binnen boog-geel , én van eenderley fmaak. De 
ze zoorte kan zoo lange in de aarde niet ftaan als de voor- 
gaande, maar als de bladeren beginnen te flenffen ; 200 
moet men ze uitgraven , en tot "t verplanten weg leggen; 
waar toe de minfte teenen genoeg zyn, waar aam een 
of twee witte oogjes zitten. Sci d 
3. Curcuma agreftis , is een regt wilde zoorte van dé 
Curcuma , met veele beneden ronde , boven gedrukte fte- 
len of Dommen opfcbietende , die zig in 2 of 3 bladeren 
verdeelen ,t zamen 3 en 33 voeten boog , waar van alleen: 
den fteel 13 voeten boog is; "t blad is 14 ‚en 16 duymen: 
lank, 4 en 5 breed, onder en boven toegefpitft, van den 
Steel fcbielyk beginnende , bet welk die van Tommon al- 
lenxkens doen, en waar aan men deze wilde zoorte van 
andere Tommons onderfcheiden kan , ook is bet eer 
uitkomende blad fpits en ftyf als een Elffe, of bet Sny. 
gras Lalan. Voorts is bet dun , taay, en niet ligt fcbeu- 
rende, doch haaft oeravelkende , door de midden gaat een 
fnalle zenuwe „beneden Jcberp uithuylende, en de fcbuyn- 
ze ribben Doan digter by malkander dan aan andere 
Tommons, boven uitpuylende , en beneden groeven ma- 
kende, en daar door rimpelig fchynende , zoo dat dit ge- 
was de boog [le en dunfte VS beeft onder alle Tom- 
mons zoorten. ET cn Sp 
De wortel is weinig , in 2 of $ knobbels verdeeld, 
geen duydelyke teenen witmakende , niet te min dwers 
kruypende-, met veele aanbangende Vazelingen, en om- 
trent, bet onderfte derzelver met ronde klieren, als Haze- 
noten. Van buiten is ze uit den graauawen firoo-geel, 
binnen bleek met een geel bert, fchier zonder reuk, van 
fmaak bitterachtig , ES E 
Lampujang. 
Zyn Hypophyton is boger eh fraayer van aanzien 
komt ook Rn voor den dag dan aan bet Tommon 
Curcuma. De bovenfte fchubben zyn bruynacbtig , daar 
tuffen kyken de geele bloempjes uit, gelyk aan de Cut* 
cuma, vergaat mede zonder vrucht of zaad. 
: Naam 
