É 
| 
Nomen generale harum trium fpecierum Latinum 
eft Curcuma & Crocus Indicus , juxta Portugallicum 
Safran de terra, h. e. Crocus terreftris ; fic quoque in 
cunétis aliis Indicis linguis nomen obtinuit a luteo 
fuo colore: uti Malaice & Maccaffarice vocatur Cu- 
ning & Cunjet. Javanice Cumyn. Baleyice Cunit. Ban: 
dice Cunil. Amboinice Unin, Ternatice Goraifcbi, 
quo nomine aurum quoque denotant. Sinice Uin Kion; 
h. e. Zingiber luteum, ac fimpliciter Uin, juxta ipfo- 
rum morem 2 per nafum pronunciantes, Noftrates 
Belgice vocant Boribori wortel , ac fimpliciter Bori 
bori , quod proprie nomen unguenti cujusdam eft , quod 
ex hac conficitur radice; Apud Avicennam Carcu- 
ma & Carcumeni , feu, uti alii fcribunt , Charcumant & 
Chorcumani. Literatores illud corrigunt juxta Arabi- 
cum textum Carcumäs,atque hoc in Grecam trans- 
formare volunt vocem Crocomagma , ego autem illud 
derivo ab Hebreo Carcum ; be Crocus „* ob cro- 
ceum radicis colorem. Avicenna ipfe fcribit res quas- 
dam de fua Curcuma, quas de vero intelligeremus 
Croco, uti Malaienfes aliique Indi verum Crocum 
vocant in hunc usque diem Concomáa. : 
Pharmacopzorum Terra merita ficcata & pulverifa- 
ta videtur effe Curcuma, que vero magis flavefcit. 
Garcias libr. 17". cap. 49. ipfi nomen infuper inpo- 
fuit Perficum Darzard ; quod docti corrigunt, Zar- 
degjus. Turcicum vero eft Sarode & Sarjot. In Ca- 
nara & Malabara vocatur Alad , veri autem Mala- 
barenfes ipfam vocant Manija Coua. Diofcoridi libr. 
2. cap. 19. & Plinio libr. 29: cap. 18. uti putatur , di- 
citur Cyperus Indicus , fab quo fupra Lampujang & 
Bangleum comprehendimus ; fimulque ibi oftendimus, 
cunctas tales aromaticas radices ipfi Cyperum vocari. 
‘Prima fpecies mihi Latine dicitur Curcuma domeflie 
ca major. Malaice Cunin Befaer. Baleyice Cunyn feu 
Cunjet Sebatta. Amboinice Unyn Tita. Maxima por- 
ro fpecies peculiariter vocatur Cuning Fava, quum in 
Java fit vulgatiffima , habetque tantum quatuor vel 
quinque magnos digitos ad latera matricis radicis de- 
pendentes , que, uti dictum fuit, Ibu cuning dicitur. 
Secunda fpecies vocatur Curcuma-domeftica minor. 
Malaice Cuning Warangan. ` Amboinice Unin Kiri 5 
quum color ejus adeo intenfe luteus feu croceus fit; 
ut fere rubefcat. . ~. ët, 
 "Fertia feu filveftris fpecies Curcuma — vocas 
tur. Malaice Cuning Utan, & Cuning Tommon. Ba- 
leyice Tommon Tibing, forte quum multum crefcat 
fob arundinem Bamboes fruticulis, vel ob intenfe 
viridengfoliorum colorem. Javanice Tommon Badur. 
Non bs re judicare quis poffet , vocem Cyperi pri- 
mitive competere huic Indice plante feu Curcumz, 
derivatur enim ab Hebreo Capbar, id eft illevit , illi- 
niendo delevit, five potius a Chaldaico Capper, i. e. 
abfterfit, quia ab antiquo tempore Curcumam ad un- 
guentum adhibuerunt, quo corpus inungebant, ut in- 
ter cetera ab omni fcabie mundum, & apilis glabrum 
redderent, nam & Diofcorides l: c. teftatur iph pfi- 
lotri vim ineffe. ` 
- Facob. Bortius libr. 6. plant. Indic. cap. go. Curcu- 
mam defcribit cum veris ejus foliis, fed, quantum vi- 
detur , juxta faum morem fpecies confundit, uni ali- 
quid tribuens; quod alii competit fpeciei , folia enim 
queres illis Hellebori albi fatis conveniunt , ac ra- 
icum forma quodammodo cum illis Gentiane, fed 
quod Curcume tribuat purpureos flores, ac radici a- 
crem faporem linguam vellicantem, de vera Curcu- 
. ma neutiquam intelligendum eft, fed de filveftri feu 
Tommon , fic quoque nunquam vidi, cam domefticam 
quam filveftrem Curcumam quosdam fructus vel fe- 
Maren , ac proinde ejus rugofi fructus & of- 
cula Mus de Cannacoro quam de Curcuma intelli- 
genda fant, quum omnes he plante unum idemque 
fere gerant folium. 
ocus. Hzc vera eft planta Indica , nota tam in. 
India veteri feu in Indoftana, quam in aquofa India; 
credo autem nullibi tam frequenter coli & adhiberi 
quam in Java & Baleya, plurimum in hortis colitur, 
prefertim fecunda ejüs fpecies, que elegantiffima & 
im maxime lutea eft, prima autem feu major fpe- 
es fponte quoque crefcit & filveftris eft in infulis ad 
Eurum fitis , prefertim in Serua,& nobis vicina Boe- 
Tone, non autem adfeverare poflem , antiquioribus 
temporibus ibi nullos fuiffe hortos, faltem in Boero- 
ne inter finum Cajeely & Tsjikomarafla nudus inveni- 
tur 
ps 
‘VIII Bock. XVI Hoofiff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 163 
Naam. De generale naam van deze derde zoorte in *t 
Latyn is Curcuma en Crocus Indicus, na ’t Portugeeze 
Saftrán de terra, dat is Aard Saffraan. Zoo beeft ze ook 
Schier in alle andere Indiaanfe talen baar naam van de 
geele coleur: als int Maleyts en Maccaffaars Cuning 
en Cunjet. Favaanfch Cunyn. Baleyts Cunit. Banda- 
| meefcb Cunil. Amboinfcb Unin. Ternataanfcb Goratfchi, 
gelyk zy ook bet goud noemen.  Sineefcb Uin Kion, dat 
is, geele Gember, en flegts Uin, na baare manier ’t 
laatfte n door de neus fprekende, Onze Duyt/che noemen- 
ze Boribori wortel, en flegts Bari bori , % qwelk eygent- 
lyk de naam van een falve. is, die van deze wortel ge 
maakt werd. By Avicenna Carcuma en Carcumzni , of 
p andere fchryven Charcumani en Chorcumani. De 
aalkundige corrigeren zulx na de Arabifche text Car- 
cumäa, en willen zulu tot een Grieks woord maken Cro- 
comagma , maar ik deriveere bet van bet Hebreeuw/che 
Carcum , dat is Crocus , wegens de Saffraan-coleur , die 
de wortel beeft, Avicenna zelfs , fcbryft dingen van zjn 
Curcuma,die men van de sy Saffraan verftaan zoude, 
gelyk de Maleyers en andere Indianen den regten Saffraan 
tot noch toe noemen Concomaä. ` 
Der Apotheeken Terra merita; /chynd een gedroogde 
en gepulverizeerde Curcuma te zyn, doch lichter-geel. 
Garzias lib. 1mo, Aromatum cap. 39. geeft baar noch 
de naam in het-Perfiaans Darzard, `t welk de Geleerde 
corrigereh Zardegjus. Turkx Sarode en Sarjot. In Ca- 
nara en Malabaar Alad, doch de regte Malabaren noee 
meyze Manija Coua. By Diofcorides lib. 2. cap. 14. en 
Plin. lib. 29. cap. 18. 200 men meend Cyperus Indicus, 
waar ender wy boven de Lampujang en Bangle begrepen 
bebben , en getoond, dat Diofcorides alle zodanige Gem- 
berachtige wortelen Cyperus noemd. - : 
De eer[le zoorte biet in °t Latyn Curcuma domeltica 
major. Maleyts Canin Befaar. ër de Baliers Cunyn of 
Cunjet Sebatta. By de Amboinezen Unyn Tita. De 
grootfte zoorte bier van biet in °t bexonder Cuning Java, 
dewyl ze op Fava de gemeen[le is, bebbende maar 4 of 
5 groote vingers ter zyden van haare moer-wortel ftaang 
dewelke men, als gezegt Ibu cuning noemd, 
De tweede zoorte biet- Cûrcuma- domeftica minor! 
Maleyts Cuning Warangan, Amboinfch Unin Kiri, dé- 
wyl ze zoo boog-geel is, dat ze fcbier rood fcbynd. 
De derde ofte wilde zoorte, biet Curcuma agreftis, 
Maleyts Cuning Utan; en Cuning Tommon. Baleyts 
Tommon Tihing , miffchien om datze veel onder de Bame 
boes-ftruyken waft , of na de boog-groene coleur der bla- 
deren. Javaans Tommon Badur. 
Men zoude niet zonder reden oordeelen dat bet woort 
var Cyperus eygentlyk deze Indifche plant ofte Curcuma 
eigen was, bet welk affbamt van bet Hebreeuwfche Ca- 
phar, d. i. by beeft beftreken, of door flryken uitgewift, 
of liever van hetChaldeeuwfche Capper , d. i. by beeft af- 
geltreken, om dat al van oude tyden af de Curcuma tot de 
Jalve gebezigt wiert „waar méde zy bet St beftreeken, 
op dat bet onder andere van fcburft , en de bairen zuyver en 
glad zoude zyn, want Diofcorides zelfs op de aangebaalde 
plaats getuygt , dat bet een gladmakendekragt in zig beeft. 
Jacob Bontius. lib. 6. Plant. Indicar, cap. 30. be- 
Jchryft wel de Curcuma met bare regte bladeren , doch, 
zoo t fcbynd , confundeerd by na zyne manier de zoorten : 
de eene iets toefchryvende, °t welk van de andere waar is, 
want de bladeren komen wel met den Helleborus albus 
overeen, ook de gedaante der wortelen eenigzins met de 
Gentiana. Maar dat by de Curcuma , purper-verwige 
bloemen toefchryft , en de wortel een fcherpe fmaak op de 
tonge , moet men geenzints van de regte Curcuma, maar 
van de wilde, of van de Tommon verflaan , zoo beh ik 
ook nooît gezien, dat zoo wel tamme als wilde Cureuma 
eenige vruchten of zaden woortbrengt „en dierbalven moet 
men zyne ruyge vruchten en korrels veel meer van Cane 
nacorus dan Curcuma verfiaan,xynde alle planten fcbier 
eenderley blad hebbende. eid 
Plaats. Dit is een regte Indiaanfe plante , bekend zoo 
wel in Oud-Indién of Indoflan , als in awater-Indiën : 
doch ik geloove, datze nergens meer gecultiveert, en in ge- 
bruyk is dan op Fava en Baly. Zy werd meeft in de 
Hoven geplant, inzonderbeid de tweede zoorte., °t welk 
de fraay[le en geelfte is, maar de eerfte of grootfle zoorte 
vind men ook van zelfs groeyen in 't wild, op de Zuyd- 
Oofter Eylanden, inzonderbeid Serua, en ons nabuurig 
` Boero, doch ik zoude niet verzekeren konnen „dat aldaar 
in voorige tyden geene tuinen geweeft zyn. Immers op 
Boero CH de bocht Cajeely en Tsjikomaraffa, ul 
3 
