166 HERBARII AMBOINENSIS Liber VIL cap. Xvi, 
tur montium tractus, in quibus elegans reperitur Zin. 
giber , Curcuma , ac varie Tommon fpecies fponte cte- 
Ícentes,ubi autem incole ignorant ,umquam hortos 
olim fuiffe : Uti & ipfe vidi hanc fponte crefcentem 
in montibt^ marve Cerame tam fub arboribus in fil- 
vis, quam in nudis collibus fub Carice, 
Tertia fpecies, que penitus agreftis e(t, in planis 
crefcit Campis , in ficca Sagus filva, & fub Bamboes 
arundinum fruticibus, ubi folum parum eft humidum, 
magna obcupans fpatia, quz Latar vulgo vocantur; 
qualia obcurrunt poft Huconalo in magna Amboina. 
Domeftica plantatür , uti Zingiber, effofla enim 
ejus radix deponitur , donec gemmas & furculos ge- 
neret,qui digiti tum in quovis plantantur folo. Ele- 
gantiores autem & majores crefcunt Curcumz radi- 
cesin Amboinenfium calidis hortis filveftribus , quam 
circa ædes in declivibus locis, ubi plerumque folum 
eft humidum & arenofum. Si poft quinque vel fex 
menfes radix non exfodiatur, tum folia marcefcunt, 
matrix radix perit, & ad latera novam emittit prolem. 
Ufus. Curcuma in India tam ad cibum quam ad Me- 
dicinam adhibetür, Indi enim ac prefertim Javani , 
Malaienfes, & Baleyenfes adeo ipfi adfueti funt, ut 
eam cunctis admifceant condimentis & pifcibus , præ- 
fertim autem ifti, quod Karri ipfis vocatur. No- 
ftra nationi in initio naufeabunda quodammodo eft, 
uum ex noftra opinione unguentaceum prebeat o- 
daret: fenfim autem ipfi adfuefeit. Hisce in regjo- 
nibus Cureüma quoque adhibetur ad lintea luteo in- 
buenda colore, non autem diu perfiftit , quum tin- 
€tura ejus fit nimis pinguis , nec linteis fatis adhe- 
reat. Hunc in finem prima feu major eligitur fpecies, 
quz acrior nec tam pinguis eft quam fecunda, con- 
tunde feu contere eam fubtilicer fupra porphy- 
titim, dein infunde eam in craterem vel patinam a- 
qua repletam, ac tam diu eam relinque, donec fe- 
culam quandam in fundo deponat, que abjicitur. Su- 
jerfluæ tinéturz admifcetur certa fucci acidorum Lis 
monum quantitas, vel alius quidam acidus fructus, 
ac folia Condondi, quz tin&urz ftabilitatem addunt, 
cui dein inpone lintea albà, quz luteo velis tingere 
colore. Adulteratores quidam vile aurum norunt hac 
tingere, ita ut intenfe luteum conquirat colorem, fi 
nempe cum illa hoc excoquatur , fallacia autem ac 
fraus facile detegitur, fi aliquamdiu geftetur vel pa- 
rumper rugofz alicui adfricetur rei, 
„In re Medica virtutem habet penetrantem , deter: 
entem , & expellentem, atque externe inpofita aliquo 
modo maturat per majorem minoremve acrimoniam 
ro varietate fpecierum , quarum media femper de- 
Dien eft. In India hi morbi funt quam maxime 
familiares & obvii ; uti obftructio Hepatis & intefti- 
norum, durities Hepatis, atque hinc difficilis refpi- 
ratio, Icterus , & Diaphragmatis exulceratio , cunctos 
hosce morbos curant ope Curcume tam interne 
quam externe adhibitz. Si conteratur cum melle ad 
confiftentiam EleCtuarii, promptum eft Icteri reme- 
dium, fi adfumatur , malignos enim mox expellit hù- 
mores tam per urinam quam per fudores. 
hzc radix quotidiano in ufu apud incolas tam viros 
uam feminas , apud quas poft corporis lotionem hoc 
ticant hac radice in aqua modo contrita. Javano- 
rum & Baleyenfium muliercule hoc. efficiunt cum 
Calappi oleo hacradice contrito , quo totum fere jn- 
ungunt corpus , unde tote quante fere lutefcunc, 
dicuntque hoc fieri , ut calidis diebus ipfarum corpus 
fr tur, depuretur, & poliatur ipfarum cutis, uti 
& cutim habent glabriorem, fed magis fimul luteam 
vicinis ac maritis fuis. Tumentes & cedematofi pe- 
des hac quoque fricantur radice, fi Bangleum ipfi ad- 
datur, ut cedema extrahatur, contra fcabiem vero 
aliasque cutis inpuritates cum Calappi oleo conter, 
tur, & fucco Aurantiorum dulcium, quod melius eft 
uam fi fuccus Limonum acidorum ejus loco fuma- 
tur. In febribus & «eftuante hepate addunt flores 
Sampacee & Manore, +. 
. Cunda talia unguenta vulgo, vocantur Bobori , & 
apüd noftrates corrupto vocabulo Bori bori , atque 
hinc ipfa Curcuma hoc obtinuit nomen Bori dori ra- 
dix, genuinum autem Bobori pretiofam eft unguen- 
tum, ex variis odoratis lignis & feminibusconfectum, 
quz in odorata quadam conteruntur aqua, & aroma- 
tibus 
1 
„zet, bet welke men weg/myt. 
Eftque: 
kaal gebergte , daar men fchoone Gember , Curcuma, en 
verfcbeide zoorten van Tommon heeft int wild groeyen 
en aaar de Inlanders niet weeten, dat ’er ooit tuinen gee 
weeft zyn: Gelyk ik ook gezien beb, datze van zelfs 
groeyd op de gebergtens van kleen Ceram, zoo wel onder 
de bomen in ’t bojch, als op kaale beuwels onder bet fay- 
ras. 
> De derde zoorte, regt wild xynde, groeyd in vlakke 
Velden, in’t drooge Sagoe-bofcb, en onder de Bamboes.. 
flruykens daar bet wat vochtig is, groote plaatzen op 
zig zelfs beflaande ; die men Latar noemd, diergelyke te 
zien zyn agter Huconalo op groot Amboina. 
De tamme werd geplant als de Gember , want men 
legt de uytgegravene wortel weg, tot dat ze de oogen en 
Jcheutjes. gewind , welke teenen men dan plant in aller. 
ley grond. Doch fchoonder en groter waffen zy in der 
Amboinezen warme bergtuinen , dan by de buyzen om 
leeg, daar gemeenlyk een vochtige zandgrond is. Als 
men na 5 of 6 maanden de wortel niet witgraaft, 200 
verflen(Jen de bladeren, de oude wortel vergaat, en zet 
ter zyden een nieuwe voort, 
Gebruyk. De Curcuma werd in Indiën zoo wel tot de 
koft als Medicynen gebruykt , want de Indianen , inzon- 
derbeid Favanen , Maleyers, en Baliers , zyn zoo daar 
aan gewend, dat zy in alle baare foucen en foppen dé 
Curcuma mengen , inzonderbeid bet geene men Karri 
noemd.: Voor onze Natie is ze in "t eer[le wat vies ‚om 
dat ze na onze meininge een zalfachtigen reuk beeft , maar 
men gewend "er allenxkens aan. Hier te Lande werd 
de Curcuma ook gebruykt om bet linnen geel te verwen, 
maar bet duurd niet lange, om dat deze verve te vet is, 
en aan "t linnen niet vaft boud: bier toe verkieft men de 
eerfte of groote zoorte , dewelke fcberper en zoo vet niet 
is als de tweede , fhootze of wryftze kleen op een fteen, 
doedze in een fchotel vol water „en laat ze zoo lange flaan, 
tot datze een witachtig meel-of Feculam op den bodem 
Onder de refierende tin» 
Guur mengd men in zekere quantiteyt den zap van zuure 
Limoenen , of eenig ander zuure vrucht „en bladeren van 
Condondong ; dewelke de verwe baare vaftigheid geeft 
en legt dan bet witte linnen daar in, "t welk men geel 
wil hebben. Eenige bedriegers weeten ook bet flegte goud 
daar mede te verwen dat het een booge coleur gewinne, 
als men bet daar mede opkookt , maar bet bedrog komt 
ligt aan den dag, als men bet een weinig draagd, of 
tegen eenig ruyg ding aan firykt. 
- In de Medieynen is ze doordringende, afoagende , én 
dryvende van kracht , oan buiten opgelegt ook eemigzints 
ryp makende , met meer of min fcherpigbeid na Brondi- 
ringe der zoorten, zynde de middelfte altyd de flapfte. 
In Indiën zyn deze gebreeken zeer gemeen : verftoptbeden 
van lever en ingewand, bardigbeid des levers, en daar 
uit ont/laande , bet moeyelyke aafJem balen , geelzugt, 
en fweeren van bet Diapbragma , alle deze gebreeken ge- 
nezen zy met de Curcuma , zoo binnen als buiten lichaams 
aangewend, Gewreven met honing tot de dikte van een 
Elettuarium ‚is een dadelyk geneesmiddel tot de geelzugt, 
daar van ingenomen, want bet dryft de quade bumeuren 
uit door den Uryn en fweet. Inzonderbeid is ze in da- 
gelyks gebruyk by den Inlander, zoo mannen als vrou- 
wen „doch meeft by de laatfte „na bet wafchen bet lichaam 
met deze wortel te beftryken., dezelve flegts in water ge 
wreven. De Favaanfe en Balyfe Vrouwtjes doen zulks 
met Calappus-oly gewreven , en [cbier bet geheele lichaam 
daar mede beftrykende , waar door zy gantftb geel feby- 
nens en zeggen, dat zulks diene om by beete dagen bet 
lichaam te verkoelen, een zuyver en gladde buyd te ma- 
ken, gelyk zy dan poezeliger van vleefch en lichter van 
coleur zyn dan bare naburen en baare eigene mannen. 
Gefwolle en zugtige benen werden ook daar mede be- 
fireken, als men de wortel Bangle daar by doed, om de 
zugt uit te trekken , maar tegens fchurft en andere one 
zuyverbeid des buyds wryft men ze met Calappus-olye > 
en zap van zoete ag er bet welk beter is dan 
zap van zwure Limoenen. In de koortze en een verbit- 
te lever, wryvenze de bloemen Tsjampacca en Manoor 
daar onder. SE 
Alle zodanige falven noemd men in ’t gemeen Bobori, 
en bedorven by onze Natie Bori bori, en daar van de 
Curcuma Bon bori wortel , doch de eygentlyke Bobori 
is een koftelyke falve, van allerbande welriekende houten 
en zaden gemaakt; in. een. welriekend water gewreven » 
en met fpeceryen berookt , daar gant/ch geen Curcuma 
; , D Sc onde 
