163 HERBARII AMBOINENSIS Liber VIIL cap. XVIÉ 
OBSERVATIO. 
Hec eft Curcuma radice longa H. L. Bat.Ip. 208. fed 
cujus icon ab hac noftra multum eft diverfa, quum flores 
ibi a planta fint diverfi, in hujus autem centro inter fo- 
lia progerminant, illaque Bontii penitus falfa eft, quum 
Cannacorum reprefentat , reliqua porro Synonyma varios- 
que vide auctores in Thef. meo Zeyl. p. 83 
a a 
UT DECIMUM 
EP ETM UM 
Zerumbed. Tommon, 
CAT 
S 
Ti in precedenti capite diximus, fic verum eft, 
lantam, quam nos Zerumbed vocamus , & Ma- 
eyenfes Tommon, cum Curcuma tam proxime 
convenire, ut jufte fub uno comprehendantur genere, 
uti & forma fua parum differunt, nec nifi a peritis 
diftingui poflint. Ego ipfe cunétas Tommon fpecies 
diu pro filve(tri habui Curcuma, poftquam vero hu- 
jus veram didicerim nofcere fpeciem agreítem , atque 
fave & Balyz incole, qui has potiffimum adhibent 
radices, unanimiter differentiam ponant inter Curcu- 
mam feu Cuning , & cunctas Tommon fpecies, hinc in 
diverfis quoque capitibus hasce plantas defcribere vo- 
. lui. 
Puto itaque Tommon verum efle Zerumbed a Gar- 
cia ab Orta libr. 1mo, aromat. cap. 43. defcriptum fed 
maxime obfcure , quodque Malabarice vocat Sua, 
ego autem a Malabaris ipfum audivi vocari Cua feu 
Kua ; Atque hanc litem dirimere nolo , an. & 
quammam differentiam ponant inter Zerumbed & Ze- 
doriam ¿Ted potius profiteri volo, genuinam Zedoariam 
in hisce infulis non crefcere, ac mihi huc usque pe- 
nitus effe ignotam , quam diftinétionem illis relinquo, 
qui terras illas permeant ; in quibus crefcit. 
. Noftrum itaque Zerumbed {eu Tommon planta eft 
modo crefcendi ac forma Curcumz fimillima , excep- 
to quod ejús folia fint majora, uti & radix , maxima- 
que, reperitur differentia in colore, odore, & fapore 
radicis, que femper amarior, acriorque eft fapore, & 
fortior odore quam. Curcuma. . Malayenfes, Javani, 
$ Baleyenfes Tommon itegum in multas diftinguunt 
Ípecies, adeo fibi fimiles , ut non nifi a peritis diftin- 
ui poffint. Ego cunétas fub feptem comprehendi 
f ecies, quarum fex lioc in capite,ac feptimam in 
ubfequenti proponemus capite. | 
.. Primo Tommon Befaar , Balice Tommon Lawac , Tom- 
mon quoque Ackar, & fimpliciter, tantum Tommon 
vocatur, vix diftingui poteft a prima feu majore Cur- 
cume fpecie, ac proinde a multis pro filveftri Curcu- 
me [pecie habetur , cujus aliam plantam in precedenti 
exhibuimus capite. BA. 
. Planta ipfa tres cum dimidio & quatuor pedes altá 
eft, ejusque folium preter petiolum ulnam longum 
eft, quinque & fex pollices latum, eodem modo co- 
ftis diftinétum , quo illud Curcumz ; Ejus petioli albi- 
cant,nervus. vero medius ex fufco rubet, in fuperiore 
parte fulcatus. Hi fefe invicem ambiunt, & quodam- 
modo caudicem formant ex rotundo planum feu com- 
preis eh oue ; ; x 
Ejus Hypopbytummajus & elegantius eft quam iù ul- 
la Curcuma, ac meo judicio idem, quod alii feripto- 
res pre flore vere Curcumz habent, ita ut totus co- 
rymbus florem referat, diu autem viget, ac tandem 
jnarcefcit nulla dans femina vel fructus.  * 
Radix ejus matrix bulbus eft ; magnitudine ovi, alt. 
quando inílar pugni . fed rotundior, & transverfaliter 
articulis diftincta, ad ejus latera trés quatuorve longi 
excrefcunt digiti, pedes referentes Cancrorum , qui 
longiores & craffiores funt quam im Curcuma majore 
ultra pollicem nempe craffi, magisque extenfi , fubtus 
alios ac breviores emittentes digitos, in amplos annu- 
los diftinéti, intus flavefcentes, uti & ad oras multo 
minus quam Curcuma major. 
Si 
LAA 
AANMERKING. 
Dit is de Curcuma met een lange wortel van de D EL 
Bat. p. 208. dog welkers figuur van de onze veel vere 
fchild, nadien de bloemen aldaar byzonder van de plant 
zelfs afgezondert zyn,en in deze zyn middelpunt tuffchen 
de bladen voortkomen, en die van Bontius is geheel onegr, 
wyl het de Cannacorus verbeeldt, de overige benamingen en 
Schryvers over deze plant ziet verders in onze Thejaur,; 
Zeylan. p. 83. 
AVIL. HOOEDS T UE 
De Zerumbed of Tommon-plant. 
Elyk in *t voorgaande Capittel gezegt is, 200 beeft 
bet geene wy Zerumbed „ende Maleyers Tommon 
„noemen, met de Curcuma zoo groote gelykeni[fe ‚dat 
men ze billyk onder een geflagte moet reekenen, gelyk 28 
ook in gedaante weinig verfchillen, en niet dan by goede 
kenners te onderfcheiden zyn. ` Ik zelfs bebbe langen tyd 
alle de Tommons voor een wilde Curcuma gehouden , doch 
na dat ik de regte wilde, in °t voorgaande Capittel befchrea 
ven, bebbe leren kennen , en dat de Inlanders van Fava 
en Baly, die deze wortelen meeft gebruyken „ eenparig 
onder/cbeid maken tu[[cben de Curcuma of Cuning, en 
alle de zoorten van 'l'ommon, zoo beb ik ze ook mede in 
verfcheide Capittels willen befcbryven. . 
k boude de Tommon voor de regte Zerumbed , by 
Garzias ab Orta lib. 1. aromát, cap. 43. be/cbreven, 
doch zeer twyffelachtig , dewelke by in "t Malab noemd 
Sua, maar ik beb ze'oan de Malabaren booren noemen Cua 
of Kua. Doch wil ik my in dat difpuyt niet inlaten, of 
en wat onderfcheid zy tulJeben Zerumbed en Zedoaria, 
maar liever bekennen, dat de regte Zedoaria in deze Ey- 
landen niet groeye, ende my noch onbekend zy , latende 
zulks aan °t onderzoek der geene , die de Landen bereyzens 
daar ze groeyd. _ E f eee 
Ons Zerumbed dan, of Tommon, ís een plante in 
wasdom en gedaante de Curcuma zeer gelyk , bebalven, 
dat de bladeren en wortel grooter zyn, en het meefte on- 
derfcheid beftaat in de verwe , reuk, en finaak van d 
wortel, dewelke altyd hitterder , fcherper van fmaak, em 
Jlerker van reuk is dan de Curcúma. De Maleyers, Fo- 
vanen en Baliers , deelen de Tommon wederom in veele 
zoorten , die malkanderen zoo gelyk zyn , dat zy niet, dan 
van een goede kenner onderfcheiden konnen worden. Ik beb 
ze allegaar onder 7 zoorten gebragt, waar van wy 6 in 
dit Kapittel , en de zevende int volgende vertonen zullen, 
1. Tommon Befaar, in *t Baleys Tommon Lawac, 
werd ook Tommon Ackar, en flegts Tommon genaamt, 
is qualyk te onderfcheiden van de eerfte of groote Curcu- 
ma, en werd daarom by veelé voor een wilde zoorte van 
Curcuma gebouden, waar van wy een andere plante im 
t voorgaande Capittel getoond bebben. i 
De plante is 33 a 4 voeten boog , en bet blad bebaloen 
den fteel is een elle lank, 5 en 6 duymen breed, op de- 
zelfde manier geribd als de Curcuma. De fielen zjn wit: 
acbtig., maar, de middel zenuwe is bruyn root , aan de 
bovenzyde een geut makende. Zy omvatten malkander , 
en maken eenigzints een ftam, uit den vonden wat plat d 
gedrukt. 
Bet Hypophyton is E en Jebaonder dan aan eenig: 
urcuma, en. myns oordeels *t zelfde , dat andere Schry- 
vers voor de bloem van de regte Curcuma houden, 20 
dat den gebeelen tros een bloem verbeeld by ftaat lange 
in zyn fleur , eindelyk vergaat by zonder zaaden en TUST. 
» De moer wortel is een bol, in de grootte van een EY> 
en zomtyds als een vuyft, doch ronder ‚en overdwers met 
leden afgedeelt , ter zyden uyt Daag 3 a 4 lange teen”, 
gelyk de pooten van een krabbe, langer en dikker dan aan 
de-groote Curcuma, te weten-ruym een duym dik, 00 
beter uitgerekt van onderen andere en kortere teenen utt- 
gevende, in wyde leden verdeelt, van binnen bleek-geel 
aan de kanten, of veel minder dan de groote Curcuma. 
Als 
¿HO 
