VIII Bock. XVII Daat, AMBOINSCH KRUYDBOEK. 169 
Si transverfaliter hi diffecentur, interne circulus 
adparet, qui cor ab alia diftinguit fubftantia , que in 
hac fpecie Juteícit, fed in aliis fubfequentibus fpeciebus 
alium habet colorem. Odor faporque quam maxime 
differunt a cunctis Curcumz fpeciebus , odor enim 
gravis eft, fique diu adtrahatur, capite quodammodo 
moleftus; fapor amarus eft inftar Lampuji, magisque 
acris & aromaticus, quam proxime conveniens cum 
alba ifta radice; que in Pharmacopzis pro Zedoaria 
venditur: Ex hac piurima dependent breves & per- 
pendiculares fibril, quales in omnibus hisce con- 
piciuntur épeciebus, externe albe & molles, interne 
duro fuffulte nervo, atque ad infimam partem glan- 
dulam gerunt inftar perfecte Olive vel Amygdalz, 
ue fungofa & fuccofa eft, interne albicans, & cir- 
culo diftinéta, qui & in Afphodelis obfervatur, nullius 
autem eft ufus, nec transplantari poteft, fed perit, fi 
in terra relinquatur. Javanorum curiofifimi hasce 
fubfequentes fpecies in marem & feminam diftinguunt, 
differentia autem pufilla & exigua eft, ac potiffimum 
in eo confiftit, quod feminz radix femper fit mülto 
craffior, & interne magis flavefcat quam in mare. 
Secundo Tommon itam. Baleyice Tommo iran feu iram 
folia gerit intenfe virentia, & nervum medium parum 
rubentem , ejusque petioli folidiorem formant caudi- 
cem: Radix interne pallida eft & virefcens y cir- 
culus autem ejus coerulefeit, ac plumbeum fere habet 
colorem , faporis amari; ipfius autem fibrille radica- 
les copiofas gerunt glandulas oviformes , qua durio- 
res & durabiliores funt quam in priore fpecie, Hajas 
Hypopbytum , uti & illad Tommon. Ties ignotum elt; 
quod tamen forte Sieg Kri ,fifuorelinquerentur 
genio, ut planes poflent fatis fenefcere, sl 
Tertio. Tommon Poeti fea Tommon album, Baleyice 
Tommon Bador , per Tommon Bador autem Javani in- 
telligunt Curcumam filveftrem , in antecedente defcrip- 
tam capite, paulo minora gerit folia precedenti, vi- 
ginti & viginti & unum pollices longa, quinque lata, 
ech infidentia petiolis ,ipforum vero nervus me- 
dius albicat, non rabet; in matrice radice digiti ad la- 
tera locati funt ut in Cancris, externe glabri & ftras 
minei, ad oras albicantes, ipfius autem cor fordide 
albicat inftar chartz cinerez. Odor faporque fere eft 
ti in prioribus, fed debilior , crudaque edi poteft cum 
pcalían; Fibrille ejus funt breviores, glandule par- 
ve & fubrotunde inftar Nucum avellanarum. + Ipfius 
iptum , quod raro progerminat, aliquid fufci 
‘habe 
t, maximeque convenit cum illo Curcume dome- 
fiice: Hec autem fpecies raro in Amboina reperitur. 
uarto Tommon Giring feu Giri , quibusdam Ba- 
leyenfibus Tommo. Pho, folia gerit breviora , longos & 
anguftos gerit digitos , intusque flavefcit , amarior 
praecedentibus „unde ad cibos non expetitur , fed ap- 
ta eft ejus radix potionibus feu. Djoedjamboe &. un- 
ento Bobori, fub hoc comprehendo fpeciem Baleyen- 
ibus Tommo Tibing feu Ting dictam , quum ejus cau- 
dex & petioli viridem inftar graminis gerant colorem, 
uti Bamboe arundo, que Baleyenfibus Ting vocatur. 
Ipfius radix interne quoque flavefeit, odorem  fapo- 
remque habens gravem, in Amboina parum nota, ac 
cum priore confufa. 
uinto Tommon dingin , Baleyice Tommo Ties. Jas 
vanice Tommon Utis , altiores gerit petiolos , anguftio- 
ra & minora folia precedentibus, que plerumque vi: 
ridia funt, ac folidiorem formant caudicem : Radix 
matrix in hac fpecie non verus eft bulbus, fed caput 
upra terram maxima ex parte eminens, ex quo tam 
digiti quam fibrille dependent undique in fafciculum 
conlecte uti in Tommon Contsji , digitique omnium mi- 
nimi funt, vix minorem digitum longi & crafli, non 
ad latera , fed perpendiculares dependentes in varios 
minores diftinéti, ac fibrillis tecti, Color internus ad 
oras quoque albicat, cor autem flavefcit, hujusque 
mas penitus luteus eft, eundem cum priore. habens 
faporem & odorem, excepto quod ejus acrimonia & 
amarities fit minor, magisque ad Curcumam adce- 
dens, unde inter has fex fpecies refrigerantiffima ha- 
betur. Fibrille ejus funt breves & crafle, vix digi- 
tum longe, ad ortum & finem anguttiores, unde ven- 
tricofe videntur inftar radicis Ajpbodeli , vel inftar 
Tommon Contsji , nullas gerentes glandulas, 
to Tommon manga, Cuning feu Curcume proximum 
eft, eundem faltem habet odorem, fed in Amboina 
parum notum eft. 2 
Tom. p. Baley- 
‚Als men ze dwers doorznyd, zoo ziet men binnen een 
cirkeltje, bet welk bet bert van de andere fubftantie af- 
Scheid , in deze zoorte regt geel „doch in de volgende zoors 
ten van andere coleur. De reuk en fmaak verjcbillen mu 
merkelyk van alle Curcumaas zoorten, want de reuk is 
Jterk, en zoo men bem lange riekt, bet booft eenigzints 
moeyelyks de fmaak is bitter als aan Lampoejang, wel 
zoo fcherp en fpeceryachtig, zeer na overeenkomende met 
die witte wortel, dewelke men in de Apotbeeken voor Ze- 
doaria verkoopt : bier aan bangen veele korte en regt 
neergaande Vazelingen, gelyk aan alle deze zoorten , bui- 
ten wit en week, binnen met een burde fenuwe , en om= 
trent bet onderfte derzelven bebbenze een klier , gelyk een 
volwaffen Olyf of Amandel „voos, en zappig , binnen wit- 
achtig , en met een cirkeltje afgedeelt , gelyx men ook aan 
de Affodillen ziet, van geen gebruyk , en laaten zig niet 
verplanten , maar vergaan, als ze in de aarde blyven. Die 
curieuzer zyn onder de Favanen, onderdeelen deze vol» 
gende zoorten in mannetje en wyfje , doch bet onder- 
Jcheid is kleen, en meeft daar in beftaande , dat de wore 
tel van bet wyfje altyd dikker , en van binnen bleeker is 
dan bet mannetje. 
2. Tommon Itam , im” Baleyts Tommo iran of iram, 
beeft boog-groene bladeren , aan de middel zenuwe eem . 
weinig rood, en zyne ftelen maken eenen vafteren fram. 
De wortel is van binnen bleek , na den groenen trekkendes 
maar bet cirkeltje is blaauwagtig en loodverwig , bitter 
van fimaak , en bare Vazelingen zyn vol van Ey-formige 
klieren , dewelke -barder en durabelder zyn dan aan de 
voorgaande zoortes bet Hypophyton van deze , benevens 
de volgende Tommon Ties , is onbekent, welk evenwel 
millcbien voor den dag zcu komen, als menze oud genoeg 
liet werden. : ; 
3. Tommon Poeti of witte: Tómmon, in’t Baleyts 
Tommon Bador , deg door Tommon Bador verftaan de 
Javanen de Curcuma filveftris, in °t voorgaande Kas 
pittel befcbreeven , beeft wat kleender bladeren dan bet 
voorgaande, 20 en 21 duimen lank, 5 breed , op korte 
fielen , maar zyn middel zenuwe is witagtig, en niet 
rood. Aan de moer-wortel fiaan de klaauwen ter zyden 
uyr, gelyk aan de Krabben, ruym een vinger dik, Jchier 
egaal , ‘met weinige en korte zyde-klaauwen , buiten 
glad en firoo geel, aan de kanten witagtig, bet bert 
vuyl-wit, als graauw pampier: reuk en is fcbier 
als aan de voorgaande , a fe er „en bequaam om raauw 
te eeten met Bocaffan. azelingen zyn korter, de 
klieren kleen en rondagtig, als Hazel-nooten. Zyn Hy- 
pophyton , ’t welk zelden voor den dag komt , beeft weie 
nig bruyns en gelykt meeft-na dat van de tamme Cur- 
cuma: deze zoorte is in Amboina weinig te vinden. 
4. Tommon Giring of Giri , by zommige Baliers 
Tommo Pho, is korter van bladeren , beeft lange fmalle 
vingers, en is van binnen bleek-geel, bitterder dan de 
voorgaande „en werd dierbalven niet tot eeten gebruykt, 
maar bequaam tot Djoedjamboe en Bobori. Hier onder 
breng ik een xoorte, by de Baliers Tommo Tihing of 
Ting genaamt , dewyl zyn flam en ftelen gras-groen zjns 
gelyk een Bamboes, by de Baliers Ting genaamt; zyn 
wortel is van binnen mede bleek-geel, Gert van reuk en 
{maak , in Amboina weinig bekend, en met de voorgaan- 
de geconfundeert. : : 
5. Tommon dingin, in’t Baleyts Tommo Ties. Zo: 
waans Tommon Utis , beeft booger fielen, fmalder en 
kleender bladeren dan bet voorgaande, doorgaans groen, 
en maken een vafteren ftam: De moer-wortel is aan deze 
zoorte geen regte bol, maar een knop , meeft boven de aar- 
de uit/tekende „daar aan bangen zoo wel de teenen als de 
Vazelingen rondom in een bojcb , gelyk aan bet Tommon 
Contsji ; de beenen zyn de kleenfte van alle, fcbaars een 
kleene vinger lang en dik ‚niet ter zyde „maar neerwaarts 
bangende in verfcheide kleendere verdeelt, en met de Va” 
zelingen bedekt, de coleur aan de kanten van binnen is 
mede witagtig, dog bet bert is bleek-geel, en bet man-, 
netje bier van is regt-geel , van de voorgaande reuk en 
maak, bebalven zyn /cberpigheid-en bitterbeid is minder, 
en de Curcuma nader komende , daarom werdze onder de- 
ze zes voor de koutfle van aart gebouden ; de Vazelin- 
gen zjn kort en dik ,-/chaars een vinger lank ‚aan baar 
begin en einde fmalder , waar door ze buikig fchynen , 
gelyk de wortel van Affodillen , of als Tommon Conts- 
jis zonder klieren, 
6, Tommon manga komt de Cuning of Curcuma bet 
naafte by „immers zy is van dexelfde reuk , doch in Amboina 
weinig bekend, 
Y De 
