` 
170 HERBARII AMBOINENSIS Liber VM. cap. XVIL 
Baleyenfes Curatrices gloriantur, fefe in patria_& 
in Java viginti vel triginta fpecies demonftrare poffe, 
quarum decem tantummodo in Amboina, invenere , 
nullumque effe medicamentum alicui utile morbo 4 
cui non aliquam ex hisce fpeciebus admifcent, 
Verum itaque difcrimen, quo cuntte Curcumz {pes 
cies dignofci ac diftingui poflunt a Tommon» hac in 
re fitum eft, omnes nempe Curcumz fpecies interne 
plerumque effe ]uteas , quarum una magis, altera mi- 
nus lutea eft, odoremque infuper habent penetrantem 
Daucorum , cunéte vero Tommon fpecies interne pau: 
cum gerunt luteum colorem , magisque de albente feu 
cinereo participant, faporque ipfarum magis amaricats 
cum Zedoaria officinarum magis conveniens. Inter has 
vero prima fpecies debiliorem habet amaritiem. Quid 
autem.nunc dicam de Zerumbed Garzie l. c. qui huic 
tribuit folia & radices Zingiberis : radices quodam- 
inodo illas referunt Zingiberis , folia vero neutiquam, 
unde puto, diverfas ipfi oblatas fuifle plantas, qua“ 
rum ex una folium „ex altera radicem defcripfit , fimi- 
litudo enim foliorum Zingiberis obfervatur in fupra 
defcripto. Lampujo & Bangleo, fic quoque Lampuji 
fadices cum illis Zingiberis conveniunt , amarus au- 
tem Zedoarie fapor in cun&is detegitur Tommon 
fpeciebus, faltem magis notabilis quam in Lampujo. 
. Sic quoque Malabati, quantum indagare. potui 5 
Tommon vocant Kua, neutiquam vero Lampujum & 
Bangleum , que plante iplis incognite funt. Si itaque 
nemo demonftrare poteft , quznam radix fic vera 
Zedoaria, in eâ effem fententia, pil aliud effe quam 
Tommon quandam fpeciem , matricem radicem habens, 
uz femper bulbus eft, pro illa fpecie , que Blocks 
Zeg feu Zedoaria rotunda vocatur , digitosque pro 
aliis longis Zedoariz radicibus, 
Geiduar enim , quod 
juxta Garcia opinionem ex Sina trapsferetur; Sinen- 
fia hase hac de re interrogavi „‚jignotum eft: Sic 
uoque idem dicit. Garzias, ficcatas radices fui Ze- 
famed duplici forma in Perfiam , Arabiam, & /Egyp- 
um ex India tranfportari, una pars nempe funt bul- 
bofe & integre radices, altera oblonge & in partes 
diffette funt radices , quas forte Avicenna , aliique 
Arabes fcriptores , qui ipfam non viderunt plantam , 
pro binis diverfis habuere plantis, atque hinc in pe- 
euliaribus capitibus Geiduar & Zerumbed defcripferunt, 
quam fententiam Garaias.quoque amplectitur. 
~ Noten. Latine Zerumbed. Malaice , Javanice & Bas 
leyice Tommo, fpecierum differentia, ipfarumqne no- 
na diverfa fupra funt indicata , quibus addendum 
eft, Javanos & Baleyenfes in denominatione fpecie- 
rum aliquando variare , immo ipfas confundere fepe 
fpecies , quod experientia & exercitatione diftinguen- 
um eft. Maccaflarice Tommon. ‘Ternatice Carbonga , 
Malabarice Kua, quod apud Garziam fcriptum obs 
currit] Cua, & legendum. eft Sua. Alii Malabari hoc 
vocant Matta Mangjil, h.e, filveftre Cuning , Cua vero 
in Zeylona & Cochina, quoque in ufu eft. : 
.Si hec vera fit pronunciatio, quam Garzias forte 
audivit in Camara, & circa Goain, cum hanc fupra 
derivavi-ab Arabica voce Sud, h. e. Cyperus, (üb qua, 
uti dictum fuit, omnes Zingiberinz feu aromatice 
radices funt numerandz „atque inde. quoque deffe- 
untur Amboinenfia Lampuji nomina fupra memo- 
rata; Amboinenfes noftri „qui Tommon fpecies haud 
bene. diftinguunt, nec alias norunt nifi primas binas 
fpecies, quas confundunt cum agrefti Curcuma, pri- 
mam fpeciem vocantes Oenyn Sommo, & Oenyn tita, 
alteram vero Oenynmabu, h. e. Javanicum Coening ; 
quod nomen commune eft cum Curcuma majore. 
_ Locus. Cunétz Tommon fpecies bic in Amboina in 
hortis coluntur, plurim& autem exotice cenfentur , 
& a Baleyenfibus translate , binæ ejus majores fpecies 
fponte quoque crefcunt, uti in Uliafferenfibus infulis 
circa humiles, & umbrofos locos, in: parva Cerama 
in levibus filvis, in Boerone inter Caricem in ventofis 
Së copiol: quoque eft hee fpeciesin Baleya, Ja- 
va, Malabara, ac prefertim in Celebe, in regione 
Turattz, unde magna copia Macaflaram defertur ad 
fubfequentem ufum... Omnes plantantur uti Zingiber, 
per abruptos digitos, qui gemmis gaudent fine radice 
matrice — Fe: 
: Hic 
De Baleyze Maiftreffen roemen , datze op baar Land 
en op Fava wel 204 30 zdorten zouden konnen aane 
zen waar van ze maar omtrent 10 xoorten op Amboina 
gevonden hebben, en dat "er. niet een medicament is tot 
eenige ziekte, daar onder zy niet eene van dee alle mens 
gen. | 
Het eigentlyk onderfebeid dan 5 waar mede men alle 
zoorten van Curcuma onderkennen kan van de Tommons 
beftaat hier. in, dat alle Curcumaas zoorten binnen doop: 
gaans geel zyn, de eene min, de andere meer, met den 
geyle reuk van geele wortelen , maar alle Tommons bebe 
ben van biniien weinig van de geele coleur , Bh meer van 
de witte of graauwagtige, én datze merkelyk bitter van 
Jmaak zn y met de Zedoatia Officinaruth ovéreenkomen. 
de. aar onder de eerfte oorte wel de laffte van bite 
terbeid: i$; maar wat sal dk nu zeggen van bet Zetum: 
bed van Garzias:loc. cit, bem toefcbryvende bladeren en 
wortelen van Gember ; de wortelen gelyken wel eenigzints 
ua: Gembér , maar de bladeren ganjcb niét , dierbalven ik 
gifjes dat bem verfcheide planten voorgekomen’ zyn, van 
de cene bet blad , ên van de andere de wortel befcbryven» 
de, want de gelykeniffe van Gember-bladeren ziet men 
aan: `t voorgaande Lampocjang en Bangle , 200 komen 
ook de-wortelen van Lauipocjang met Gember overeen; 
maar den bitteren. fmaak van Zedoaria vind men in alle 
xoorten:van Lommon, immers klaarder dan aan Lam: 
poejang. de, 
. Zoonoemen ook de Malabayen , zóo veel ik 'er geor 
bebbe; de 'Y ommon , Kua, maar geënzints de Lampõe» 
jang en Bangle, dewelke wy niet kennen. Indien nu nie» 
mand kan aanwyzen., wat voor cen Wortel de regte Ze» - 
doaria zy, 200 zoude ik in dat gevoelen zyn, datze ans 
ders niet en is dan een Tommon, boudende de moer-dwore 
tel, dewelke altyd:een bol is, voor Ze geent men Blóck- 
Zedoar noemd , en de teenem voor de andere lange wor- 
telen y want. een; 'Geiduar y^ "t welk na Garviâs meinin- 
ge uyt Sina ni ici worden’, i$ by de. Sinezen, die 
ik daarnaa gevraagt -bebbe, onbekents zoo zegt ook dens 
zelven Garzias, dat: de gedroogde wortelen van zyn Zee 
rumbed intweederley gedaante na Pafen, Arabien, en 
ZEgypten uyt Indiën werden gevoerd, te weten bet vent 
zyn bolagtige en geheele wortelen , bet andere langer. 
pige, en in fiukken gefnedene , dewelke mi[Jcbien Avicens 
na, en andere Zirabijcbe- Scbryvers ; die bet kruyt zelfs 
niet gezien hebben, voor twee diverze planten aangezien, 
en daarom in diverfe Kapittelen Geiduar en Zerumbe 
befcbreeven bebben, in welk gevoelen Garzias ook ús. — 
- Naam. In't Latyn Zerambed. Maleyts, Favaansy 
en Baleys Tommo; bet onder/ebeyd- van de zoorten té 
benoemen, is bier boven uytgedrukt „waar by men wee» 
ten moet , dat de Favanen en Baliers'in de benaming der 
zoorten zomtyds verfchillen , ja zelfs de zoorten ondef 
malkander confundeeren , ^t welk men uyt oefening lee 
ren moet. €— € Tommon. ERS E Carban. 
ga. Malabaars Kua, bet welk men by Garzias ge/chree& 
ven vind Cua, en lezen moet Sua. Andere Mild 
noemen bet Matta Mangjil, dat is wilde Cuning , decli 
Cua is op Ceylon en op Cochin ook gebruykelyk. = 
Indien nu zulks de regte pronunciatie is, gelykze mise 
Sebien Garzias geboort beeft in Camara, en omirent Goa, 
Boo beb ik ze boven gederiveert van’t Arabi/cbe woord Sud; 
dat is Cyperus, waar onder , als gezegt , men alle Gem: 
beragtige wortelen rekenen moet, en daar van komen ook 
de Ambvinfcbe namen van Lampoejang , bier boven ge- 
Belt, Onze Amboinezen, die de zoorten van Tommon 
niet wel onderfcheiden, en ‘geen andere kennen , als de 
twee eerfie zoorten, confundeeren ze met de wilde Curs 
cuma, noemende de eerfte zoorte Oenyn tommo, en Oes 
nyn dta. De tweede'xoorte Oenyn mahu, dat is, Fa- 
vaans Coening, eem naam gemeen met de groote Cure 
cuma. im Ve 
Plaats. Alle de zoorten van Tommon werden bier in 
Amboinain de booven geplant, dog de meefte boud men 
voor vreemd, en dom de Baliers ingebragt; De twee 
groote zoorten groeyen ook in "t wild, als in de Oeliaflers 
omtren laage, en jcbaduwagtige plaatzen , op kleen Ce- 
ram in lichte boffcben ; op Boero in bet Snygras van lucb- 
ge heuvels, zy is ook overvloedig op pa A , Mala- 
baar „ en inzonderbeid op Celebes, im ^t landjcbap van 
Turatte , van waar men ze met boopén op Macaffar 
brengt tot bet volgende gebruik. Zy werden alle geplant `. 
gelyk den Gember , met afgebrokene teenen , daar bogen 
aan zyn, zonder de moer-wortel. : Hier 
NE. je 
