VIII Boek. XVII Hooft, 
Hic in Amboina folia deponunt poft finitos menfes 
luviofos, menfibus Septembri, & Octobri, tumque. 
effodiende funt he radices, quin diutius fi hee rema- 
neant, novos formant furculos, ac folia, matrixque 
ix magna ex parte perit. 
us. Ëer Tomin fpecies magis ad Medicinam 
uam cibum utiles, & in ufu funt, exceptis tribus 
prioribus fpeciebus, ex quibus farina quadam , ac 
cibus preparatur fequentem in modum. Plures fu- 
muntur recentes radices Tommon Lawac, vel Tom- 
mon Poeti, hz minutim conteruntur contra radulam 
vel quandam afperam rem, cribra dein, & fubige ma- 
nibus in aqua tat fubtiliter, quam fieri poteft, aqua 
quotidie abjicitur, cui dein nova adfunditur , donec a- 
qua non amplius luted colore fit inpregnata, atque 
in fundo fecula alba fubfideat, Sagoemante fimilis z 
ue tam diu abluenda eft, donec omnis amarities , 
& plurimus odor difpareat. Ex hac farina cum Ca- 
lappi lympha puls quzdam mollis preparatur inftar 
Sirikaye , feu placente exsovis preparate , illa vero 
viliorem habet fapotem. — 
Macaffarenfes, ex farina ifta cópiofam preparant 
pultem in crateribus, quam cum aqua excoquunt , ac 
dein in frufta fcindunt, que in conviviis ac diebus 
feftis in obfoniis cum Syrupo , & Saccharo edunt. 
Hic cibus ab ipfis Patuda vocatur, eftque in Cochi- 
na, & Zeylonaufitatus. Alie fpecies in hunc ufum inu- 
tiles cenfentur. Binz priores fpecies cum Curcuma 
mixtz, Limonum fucco, ac foliis Condondong tin- 
Eure majorem conciliant perennitatem , fi lintea lu- 
teo tingantur €olore, quz in molli Indigo inbuta vi- 
ridia funt. 
Tommon porro cunête fpecies apud Baleyenfes, 
& Javanos in ufu funt ad quevis Medicamenta, que 
nobis non fatis nota funt, tantam autem in iis has 
bent differentiam , ut cuivis fpeciei peculiares tribu- 
ant virtutes. Exempli gratia Tommon Ties, que quin- 
tà fpecies eft, refrigerantem habebit qualitatem, ac 
roinde utilis ad corpus in febribus obliniendum. A- 
iz fpecies calidiores funt, & expellentem habent vim, 
nec ad quotidianum unguentum Bobori adhibentur , 
fed interne mulieribus propinantur poft partum ad de- 
Pa fangbinem, & urinas expellendas. ` Tom- 
mon Ties cum Coriandro contritum, ejusque dimidia 
fi deglutiatur pars, altera externe gule, pectori in- 
pofita tuffes curat frigidas. KE 
Licet, uti fupra dixi , in ea fim opiñione, tam 
Lampujum, quam cunétas Tommon fpecies Zedoarie 
effe adfines, ab hisce tamen incolis intelligere non 
potui, harum aliquam unquam adhiberi contra quod- 
dam toxicüm five adfümptum , five per vulnus aliquod 
inflictum , uti hujus rei fcriptores noftti mentionem 
faciunt, immo contrarium ejus fupra fere demonftra- 
tum fuit in capite Lampuji. Apud incolas enim cer- 
ta lex vel regula eft, contra adfümpta venena nul- 
lasfervidas, vel aromaticas adfuinendas effe res, qua 
in hisce calidis climatibus toxicum neutiquam exftin- 
guunt, vel enecant, fed potius excitant &inattum 
ducunt. ` d > 
Sic quoque non potui indagate , ullas Tommon 
fpecies in Sina effe notas, multo minus de Geiduaf 
aliquid cognofcere potui; Sinenfes vero Javam adpel- 
entes ex Sina, & majorem videntes Tommon fpes 
ciem, lianc vocant Toa Thau Kiong, h. e. Zingiber 
majoré radice, quod nomen quidam male Galange 
majori inponünt, ` ` à 
Zedoaria in Chirurgorum thecis ex Perfia, & Su- 
ratta delata fruftula funt oblonga, faporem habentia 
Lo atque examinata nil aliud exhibent quam 
ommon itam.. 
_Primaque fpecies proprie adhibetur ad Djoedjam- 
boe, h. e, potiones calidas: Item fi quis obftruêta 
Ene vo, contere tum hanc radicem zi s 
inapios in agua, talique modo propina, quod alvum 
emolliet, 8 Bet - 
Secunda fpecies multam fubpetit Sagumantam , que 
mou , & exterrie inlinita, tanquam Bobori , 
eu linimentum adhibetur ad infantes mox genitos; 
Tom. Y, Sexe 
AMBOINSCH KRUYDBOEK: 
178 
Hier in Amboina verliezen ze haar bladeren na bet uit- 
gaan van de Regen mouffon , in de maand September , en 
October , als dan mag men ze uitgraven, of langer in de 
aarde blyoende , gewinnenze nieuwe Jcbeuten , en blade- 
ren , en de oude Moerwortel vergaat meeft. : 
sape Alle Tommons zyn meer tot dë Medicyn, 
als de koft dienftig, bebalven de drie eerfte zoorten, waar 
van men een zeker meel, en koft maakt, op de volgende 
manier. Men neemt veele verfche wortelen van Tom- 
mon Lawac, of Tommon Poeti, deze vryft men te- 
gens een ra/pe, of eenig ruig ding kleen, kleinft door een 
zeeft, enkneedze nogmaals met de bandenin’t water , zoo 
fyn men kan, bet water giet men dagelyks af, en weder 
verfch daar op, en dat zoo lang , tot dat bet water niet 
meer gecl geverft word, en op de grond een wit meel bly- 
ve, de Sagoemanta gelyk, "t welk men dan zoo lange /poe- 
len moet, tot dat bet al zyn bitterbeid , en den? reuk 
verlooren beeft. Uit dit meel maakt men met Calappus- 
melk zekere weeke bry, gelyk Sirikay, of Eyervlaaden y 
dog flegter van fmaak. 
De MacafJuren maken daar uit met beele bakken vol 
een pap, flegts met water kookende , en daar na tot fiuk- 
jes /nydende , dewelke zy op baare Feeften by de Na-ta- 
fel met Syroop, en Zuiker eeten. Deze koft werd by bun 
lieden Patuda genaamt, en is op Cochin, en Ceylon ook 
gebruikelyk. e andere zoorten werden bier toe niet 
dienflig geagt. De twee eerfle zoorten gemengt met 
Curcuma, met Limoen-zap , en bladeren van Condondong, 
deus de verwe een meerder vaftigbeid , als men bet witte 
innen geel verft, "t welk dan in den weeken Indigo ge= 
Stecken zynde groen werd. 
Voorts werden alle Tommonsby de Baliers , en Fava- 
nen tot veelderly Medicynen gebruikt, die ons nog niet 
te degen bekent zyn, makende daar zulken önderjcheid 
van, datge een yder zoorte byzondere kragten toefchry- 
ven. By exempel Tommon Ties, zynde de vyfde 
zoorte , zal verkoelende van eigenfchap zyn, en dierbal- 
ven bekwaam bet lichaam daar mede in koortze te beftry- 
ken. De andere zoorten zyn beeter , en dryvender van 
natuur , en werden niet tot dagelykze Bobori-zalve ge- 
bruikt, maar van binnen om de Vrouwen na bet haaren 
tà zuiveren; en den kd Uryn te dryvéñ. Tom» 
mon Ties met Coriander gevreewen, daar van de helft 
ingeflokt, de andere belft van buiten op de keele, en borft 
ge/meerd geneeft den kouden boeften. 2 
Alboewel ik, als gezegt bebbe, in dat gevoelen ben, 
dat zoo wel Lampoejang als alle zoorten van Tommon 
uit de maag {chap van Zedoaria zyn , zoo beb ik egter by 
deze Inlanders niet ervaren konnen, dat een der zelve 
ooit gebruikt werde tegen eenig vergift, bet zy ingeno- 
men, of doof eenig quetzuur ontfangen , gelyk onze Schry- 
vers daar van melden, ja fcbier bet tegendeel daar van 
aangeweezen y boven in 't ix van Lampoejang. 
Want dat is by de Indianen byna een vaffe regel, dat 
men tegens ingenomen vergift , geen heete of /peceryagti- 
ge dingen moet gebruiken, dewelke in deze beete Clima» 
ten bet venyn &éenzints dooden , maar veel cer werkende, 
en gaande maken. 
oo beb ik ook niet ervären konnen, dat eenige zoor- 
ten van Tommon in Siria bekent zyn, veel min van Gei- 
duar verneemen konnen; Maar de Sineezen op Fava ko- 
mende wit Sina, en xiende de groote Tommon, noemen 
dezelve Toa Thau Kiong, dat is grootwortelige Gem- 
ber , welké naam zommige abufievelyk aan de groote Gas 
langa geven. S 
De Zedoaria in de Chirurgyns-kift uit Perfien , en 
Suratte komende, zyn lankwerpige flukjes, bitter van 
Jmaak , werden bevonden anders niet te zyn, dan Tomi- 
mon Itam. 
De eetflé zoorte werd eigentlyk gebruikt tot Djoedjam- 
Doe, dat is beete dranken. item als iemand bardlyvig. 
is, 200 vryftze met eenig Moftaartzaad im water, en 
drinkt bet alzoo, "t welk loslyvig maakt. à e 
De tweede geeft veel Zagumanta bekwaam om te eeten, 
en baar koude Papeda breekt kort af. 
De derde is de bekwaamfte om ráauto te eeten met Bow 
calan, werd mede onder bet ua gemengt y en, 
geeft weinig , en laffe Sagoemanta. 
De vyfde zoorte met Anys, Pulafary , en gebraden 
Ajuin gevreewen, en van buiten opgefmeert, werd ge- . 
bruikt tot Bobori voor de versgeboorne kinders, item ge- 
dronken tegens verbitsbeid , en koortze, De Moerwortel 
geeft geng bequaam om te eeten. De 
2 
