VIIL Boek. XXIV. Hoofifl. 
Garcias libr. 1. aromat. cap 34. fcribit , Arabibus 
uoque vocari Haxis Cacbule, vel uti alii corrigunt, 
Hafcifeb Gbefale , i. e. Herba Lotoria, quum Arabes 
fcfe, & pecudes fuas hac herba lavent. Apud nul- 
lum vero alium Auctorem bec obcurrunt nomina. 
" Hic porro auctor ex Serapione libr. 2. Simpl. cap. 
19. demonttrare vult, Scboenantbi radicem adeo fimi- 
lem effe Cbulem radici, ut pro ea haberetur , quid 
autem per Cbulem intelligendum fit, inter interpretes 
difputatur, puto itaque corruptum effe nomen Karun, 
er quod neutiquam intelligenda eft vox Karwia, 
ed Acorum, quod fupra innuimus a quibusdam Ara- 
bibus vocari Karun; que amba radices magnam in» 
ter fefe habent fimilitudinem. 
. Locus. Quondam ex Dioftoridis teftimonio libr. 1, 
cap. 16. optimum deducebatur ex Arabia, Nabathza, 
& vicina Babylonia, hodie autem ex Mafcatana, & 
Calajata adfercur, que loca funt Arabie felicis, in 
Indiam, & Portugalliam, quod autem nos defcribi- 
mus, in omnibus obcurrit Malayenfibus provinciis , 
Java, Baleya, ac porro in hisce Orientalibus regio- 
nibus, tam in hortis quam fponte in montibus ven- 
tofis {ub Carice, praefertim ubi terra fufca eft, fub 
qua acuti reconduntur fcopuli; qualis eft Siree-mons, 
mox ad Orientalem Caftelli victorie partem fitus, 
alterque prope Naco ad auftralem Leytimorz plagam; 
ubi nunquam horti fuere exítructi. Florifer crefcit 
in Ternata, & aliis Moluccis, uti & in vicino noftro 
Nuffatello, ubique in hortis plantatur. 
Ufus, & Vires. Ob gratum ejus aroma in hisce iti- 
fülis magis ad cibum quam ad Medicinam adhibetur, 
atque ipfius tantummodo inferior foliorum convolu- 
tio, quz ventricofos proferunt caules, quz facillime 
a radice abrumpi poflunt, fuperiorque ipforum pats 
abfcindenda eft ad palme longitudinem. 
"Dein horüm caulium bini tresve fimul conligati 
adcoquuntur pifcibus, ut condimento gratum pr&beant 
‘odorem, funtque fimul ftomacho, & inteftinis falu- 
tares: Scboenantbum enim peracrem y & adtenuantem 
virtutem vifcofos diflolvit humores, qui hisce in ter- 
dis generantur, & conliguntur ex: quotidiano. pifcium 
cibo, expellit quoque urinam , fudores, & mulierum 
menttrua, fi vero quotidiano ufu. corpus ipfi fit ad- 
fuetum, ha operationes vix perfentiuntur, & obfer- 
vantur, nifi majori copia, & dofi ingeratur. 
' Amboinenfium Vinum arboris Sagueri hoc prepa- 
fatur, ita ut per aliquot menfes confervari, & trans 
mare vehi poffit; Hoc fic, fi caules ifti craffi infun- 
dantur olle fexdecim librarum Sagueri recentis ad 
manipulos duos, ipfique addantur bina Zingiberis 
fruftula, una altereve Nux Mofchata in frufta con- 
fciffa, que omnia cum tribus quatuorve ovis fimul 
excoquuntur, potusque dein leniter effunditur , & in 
doliis confervatur. Hic potus aufterus fatis eft, fa- 
luberrimus tamen trans mare navigantibus, & militi- 
bus, qui in exercitu diu morantes tandem Hydropi- 
ci evadunt , hi autem ab hoc potu maximum fortien- 
tur effectum. 
Radix ejus cum inferioribus caulibus in aqua fimul 
ebullita ad dimidium, optimum przbet gargarisma ad 
os conluendum; fi quis Odontalgia ingenti , & tu- 
mentibus laboret tonfillis ex frigore ortis, quod ex 
hoc facile nofcitur, fi tumor nempe fit durus, &ten- 
fus fine lancinatione. = e 
uum Siree Amboinenfe exfodiatur, quod fponte 
in nudis crefcit fcopulis, montibus , ac collibus; 
prudenter id agendum eft, quivis enim fruticuluspe- 
culiari infidet grumo terre, tanquam infula ab aliis 
feparata, qui forti nixu evelli poteft , fed" fub; hoc 
latitant ingentes nigre formicz, albos habentes'ven- 
tres, que forcipibus tam vehementer arripiunt ad» — mi 
".vinnig nypen, dat er bet bloed naloopt, en een pynely- 
"ke brand veroorzaken , flimmer als de fieken van de 
ftantes, ut fanguis effluat, ac dotorificus fubfequa- 
tur ardor, qui pejor eft, quam qui ex Scorpionum 
Klibus oritur. rao hee infe&a fub hisce latere 
grumis, ut inmunia effent ab incendio, quod in his- 
ce campis quotannis excitatur, ut tenerum gramen 
pro pecoribus exerefcat. 
ominus Herbertus de Fager noftrum Siree neuti- 
quam habet pro vero Scboenantbo , quod nec ego pu- 
to, fed tantummodo pro ejus fpecie. Q 
uos- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 183 
Garcias lib. r. aromat. cap. 34. fchr t, dat het b 
de Arabiers ook genaamt werd adr Gente , of eg 
andere corrigeren Hafcifeh Ghefale , dat is Herba Loto- 
ria, of wafchkruid , om dat de Arabiers zig, en baar 
Vee daar mede waffcben. Dog men kan by geen andere 
Autbeur die naam vinden. 
Voorts wil by uit Serapio lib. 2. Simpl. cap. 19. 
bewyzen, dat de wortel van Schoenanthum zoo gelyk 
zy de wortel van Chulem , dat men ze daar voor aan- 
ziet, wat men nu door Chulem verfiaan moet, werd 
by de Uitleggers gedisputeerd, ik oordele, dat bet een 
bedorven naam is van Karun, waar door men geenzints 
verftaan moet Karwia, maar bet Acorum, ’t welk Wy 
boven gezegt bebben, van zommige Arabiers Karun ge- 
naamt te werden, en welke beide wortelen groote gelykea 
niffe bebben. 
Plaats. Eertyds na 't getuigeniffe van Diofcorides 
lib. 1. cap. 16. bragt men de befte uit Arabien, Naba- 
thea, en bet naafte Babylonien: Hedensdaags werd bet 
uit Maskaten , en Calajate , plaatzen van gelukkig Arabien 
na Indiën , en Portugaal vervoerd, bet geene wy befchry- 
ven, werd in alle Maleyt/che provintien, Fava, Baly, 
en voorts deze Oofterfche quartieren. gevonden , zoo wel 
in de boven als in 't wild, op lugtige bergen, onder an- 
der Snygras, inzonderheid daar een bruine aarde is, en 
daar fcberpe klippen onderlopen, gelyk daar is de Siree- 
berg , even be-ooften bet Kafteel /ittoria gelegen, eneen 
andere by Naco aan de Zuidzyde van Leytimor, daar 
men nooit getbuind beeft. Het bloemdragende waft in 
"Ternaten , en meer andere Moluccos, als mede op ons 
nabuurig NufJatello overal in de boven geplant. 
Gebruik, en Kragten. Wegens zyne aangename fpe- 
ceryagtigbeid werd bet in deze Eilanden meer tot de koft 
dan Medicyne gebruikt , en daar van maar alleen de on- 
derfte t’zamen rollinge der bladeren, die de buikagtige 
fteken maken, dewelke men zeer licht van de wortel kan 
ar , en de bovenfte afjnyden tot fchaars een band 
ank. 
Daar na twee, of drie der Melen t'zamen gebonden, 
kookt men by allerbande viffcben, daar "t de fouce een 
aangename geur geeft, zynde met eenen voor de mage, 
en ingewand gezond: Want bet Schoenanthum met zyn 
Jcberpe, en dun makende kragt , verdund de flymerige 
humeuren, die men bier Gë vergaderd uit bet dage- 
lyks nuttigen van viskoft', bet dryft ook den Uryn, 
fweet . en Wrouwen Maandftonden, dog als men door *t 
dagelyks gebruik bet lichaam daar aan gewend beeft, zoo 
gevoeld men de voornoemde werkingen Jlappelyk , of men 
moet bet in eenig quantiteit gebruiken. 
Den Amboinfche Boomwyn Sagueer werd daar mede 
geprepareerd, dat men hem eenige maanden verwaren, 
en over Zee vervoeren kan. Dit ge/chied, als men de voor- 
noemde dikke fielen neemt, en op. ieder pot van 16 kan- 
nen verfche Sagueer, twee band vol daar van doed, een 
paar fiukjes Gember, een of twee Note-Mufchaten aan 
fiukken ge/neden, met drie, of vier eyers alles t'zamen 
opkookt , daar na daar van afgiet , en in vaten bewaard, 
Dit is wel een barze drank, maar egter zeer gezond voor 
Zeevarende , en Zoldaten , die in't leger zwerven , en ge- 
meenlyk waterzugtig werden, zullende de zelve van de- 
zen drank zonderlyke bate gevoelen. 
De wortel met de onder[le fielen t'zamen in water gez 
- kookt tot de belft, geeft een treffelyk mondwater om de 
zelve te Spoelen. als iemand groote tandpyn, en gezavol- 
le tandvleefch beeft uit koude ontftaande, "t welk men 
daar aan bekennen ek als het gezwel bard is, en zeer 
. Jpant zonder- feberpe fieckten. 
Als men bet Amboinfche Siree uitgraaft , bet welk van 
zelfs op Rale klippen, ik zegge bergen, en beuvels groeid, 
moet.men voorzigtig zyn, want Jchier ieder ftruik flaa& 
- op een -byzondere fcbole, als een Eilandeken van de an- 
dere afgezonderd , bet welk men met een flerke ruk wel 
opligten kan , maar daar onder fcbuilen groote zwarte 
ieren met Witte buiken, dewelke met hare feberen zoa 
Scborpioenen Ik geloove, dat deze dierkens onder déxe 
beuvels fcbuilen , om voor den brand ry tezyn , dewel- 
ke men jaarlyks in deze velden fleekt, op dat er jong 
gras voor ’t Vee groeye. 
Monfieur Herbertus de Jager boud ons Siree geenzints 
voor bet opregte Schoenanthum, gelyk ik "t zelve ook 
niet boude , maar enkelyk voor een mede zoorte daar van, 
j £ni- 
