— 
' 
VHE Bock. XXVI Hoo/i/?: 
In hifce Orientalibus regionibus tres ejus obferva- 
vi fpecies, nullo alio modo differentes, nifi arundinis 
e. 8 y 
e Ae ac vulgatiffima fpecies eft alba, longiffimos 
gerens articulos , ultra quinque transverfales Uigitos 
longos, externe plerumque flavefcentes , velalbican- 
tes. Hecque fpecies tenuiffimum gerit corticem , ac 
copiofiffimum effundit fuccum; plurimumque dat Sac» 
charum. 
poe eft fufca, feu rubra fpecies , breviffimos 
erens articulos, duriorem corticem , ac medullam, 
externe fufca, feu ex fufco, & albo colore ftriata, 
ita tamen ut fufcus femper prevaleat color. Hzc 
minorem fundit fuccum 3 dulciorem vero preceden- 
ti, quidam etiam hujus peculiarem volunt compone- 
re fpeciem, que tenuiorem gerit arundinem, exter- 
ne ex fufco nigroque colore ftriatam , quam hinc ni- 
ram vocant, cujus & nervus medius foliorum fu- 
Ba eft. a EL 
Tertia fpecies tenuifimam habet arundinem , ac 
corticem , non ultra pollicem craffam , virides gerens 
ftrias, longosque articulos. : 
Hec duleifimum habet faporem , & copiofifli- 
mum dat Saccharum , atque hinc a Javanis circa Zu- 
roebajam maxime colitur ob ejus Saccharum. 
Omnes hz tres fpecies interne farte funt dulci, 
aquofa, & fpongiofa medulla, que longis filis m. 
texta eft, ita ut dulcis ejus fuccus commode exfugi 
poflit, fi prius exterior durus decorticetur cortex: 
Catera ejus forma fatis nota eft. 
Ejus cultura binis fit modis: Primus eft Javanus , 
quum ingens aratro vertatur campus , ubi terra eft mol- 
lis, fufca, & pinguis, hicque. planus , & Soli bene ex- 
pofitus; humidus, & calidus eft. Hi campi longis fulcis 
excavantur, quales apud nos funt; in quibus Braffica 
plantatur. In bifce elevatis liris ab utraque parte 
conmittuntur eXtremitates arundinis Sacchariferz ve- 
tutte abfciffe, vel ipfius furculi, qui hic & illic ex 
ejus nodis progerminant, relicto fruftulo binorum ar- 
ticulorum, folia vero undique abfcinduntur. 
“Harum itaque extremitatum, quatuor, quinque , & 
fex fimul oblique, vel in orbem terre conmiffe ra- 
dices agunt, novosque proferunt ftipites, qui nono, 
vel decimo menfe maturefcunt, non autem. tam diu 
exfpe&atur, donec flores excrefcañt, tum enim hac 
arundo jam optimum fuum perdidit fuccum. 
Secundus modus maxime Convenit in regionibus , 
in quibus non magnam Sacchari quantitatem conlige- 
re volunt, fed arundinem hanc ad cibum adhibere: 
Hicque peragitur , quum vetufti ftipites terre inpo- 
pintr uti cum Vite fit; Bini formantur fulci, feu 
ire paralela ; in quavis vetuftus deponitur ftipes, 
qui pauca obtegitur terra, tum ex quovis fere nodo 
novus excrefcit furculus, qui in novum excrefcit fti- 
pitem „qui fi nimis arte propullulent, bic .& illic u- 
nus alterve exciditur. , Quum hi fefe adtollant fbi 
tes, terra diligenter depuranda eft ab omnibus aliis 
excrefcentibus herbis, ut arundo hzc eo magis pin- 
geleet a, zt BEER 
Amboineníes non tantum , inpendunt laborem in 
plantanda hac arundine, hic & illic enim parvam tan- 
tum formant foveam femi pedem circiter profundam, 
poftquam prius terram, depuraverint, herbasque ad- 
ftantes cremaverint: Huicinponunt extremitates iftas, 
vel furculos quatuor, vel Gr in circulo, qui quum 
excrefcant, terram iterum depurant , ac memorato 
mox modo hance. colunt arundinem. ; 
- Sic intellexi, in India Occidentali arundinem Sac: 
chariferam per quinquaginta annos coli poffe per fti- 
pitum inpofitionem in uno eodemque arvo , antequam 
novus requiratur campus. ae 
In hisce infulis haec arundo non ultra tres annos 
perdurat, tum enim perit , neque etiam ultra tres 
continuos annos: in uno eodemque loco coli poteft ; 
Javani enim.maturos abfcindunt ftipites, ita ut tres 
quatuorve nodi ,. fupra terram emineant, quos relin- 
quunt, ex quibus novi iterum excrefcunt ftipites , ta- 
Done modo bis terve.ex uno campo arundinem hanc 
conligere poffunt , antequam hic mutuetur, ultima 
autem feges nullo modo tam pinguis eft quam prima. 
4 
Tom, E ! Ab- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK, 183 
Ik beb in deze Oofterze i j 
t quartieren drie z00rten aange- 
merkt , aan anders niet te iden; dam = 
br ds es onderfcbeiden; dan aan de co. 
e eerfte , en gemeenfle zoorte is de witt 
e witte n- 
de de lang fle leden, ruim vyf dwersvingers EE 
buiten doorgaans bleekgeel, of Witagtig. Deze ds de 
dunfte van. {chor 
SH Zu. orfe, beeft de meefte zap, en geeft bet 
De tweede is de bruine, of roode zoort 
korfte leden, barder fcbor{fe , gd merg , gh S de 
of met bruin , en wit gefireept , zoo nogtans , dat bet brui- 
ne altyd meeft zy. Deze geeft minder zap, maar. zoeter 
van fmaak dan de voorgaande , zommige willen daar ôn- 
der nog een byzondere zoorte uitvinden , zynde- wat duns 
der van Riet, en zwart-bruin , van buiten geftreept 
die ze daarom de zwarte noemen, en wiens middel zenue 
we aan de bladeren bruinagtig is. 
De derde zoorte is de dunfle van Riet, en Jeborffe, 
niet boven een duim dik, van buiten wit , met groene 
Jireepen , en lange leden. 
Deze is de zoetfle van fmaak , enlgeeft dé meefte Zuiker; 
werd daarom by de Favanen omtrent Zuroebaja , meeft 
gecultiveert tot het Zuiker teelen. t 
Alle drie zoorten zyn van binnen gevult met een zoet $ 
wateragtig , en fpongieus merg , "t avelk met lange draden, 
doortogen is, zoodat men bet zoete zap gemakkelyk daar af 
zuigen kan, als men eerft de buitenfte barde fcbelle af- 
Jebild: De teft van zyn gedaante is bekend, 
j Zyne Culture gefchied op tweederley maniere: De eer- 
Ste is de Favaanze, als men een groot veld omploegt , daar 
een mulle, bruine, en vette aarde is, vlak , en wel ter 
Zonne flaande , vogtig, en. warm., -Deze akkers werden 
met lange voorens gemaakt , gelyk by ons de welden ZYN 5 
daar men den Cappers-kool plant. In deze «erbeeve 
vooren fleekt men te weerzyden de einden van het oude 
Zuiker-Riet afgefneden , of de uit/pruitzels, die bier en 
daar uit de leden voortkomen, met een flukje van een paar, 
leden daar aan vaft, dog de bladeren fnyd men over al 
meh af. NUNT ; 
eze einden dan met vier, yf , en zes by malkaar 
of /chuins in een kring gefteken, Pake dt, flraks in de 
aarde, en brengen nieuwe Botten voort , die in de ne- 
gende of tiende maand ryp werden, en men wagt geen- 
zints tot dat de bloemen voortkomen , want als dan beeft 
bet Riet zyn been zap verloren. 
De tweede manier komt meeft te pas in landen, daar 
men geen meenigte van Zuiker wil vergaderen , maar ’t 
Riet meeft tot de koft gebruiken: Dit gefcbied door inleg- 
gen van de oude [Lokken , geb men met de Wyngaarden 
doed ;. Men maakt twee lange groeven, of vooren , die 
paralleel loopen; in ieder legt men een oude Dok neder , 
en, dekt bem met een weinig aarde toe, zoo komt fcbier 
uit ieder knop een nieuw /pruitje, daar een nieuwe ftok 
uit werd,en zoo ze te digt. flaan, men tuffchen 
beide bier en daar. een uit, Als deze flokken bun vers 
- beffen, moet men:den grond neerftig, zuiveren, van alle 
opkomende ruigte, op dat bet Riet te vetter worde. 
‚ De „Amboineezen doen 200 veel moeiten niet met baar 
Riet te planten, makende flegts bier en daar een kuil, 
omtrent, een.balve, voet diep, na datze den grond te voo- 
ren gezuivert „en de ruigte. gebrand hebben: Hier in 
[leekenze de voornoemde einden, of wit/pruitzels met vier, 
of zes in een kring , houden de grond Jcboon by ’t opwas- 
Jen, en teelen bet voor "t op naaft gemelde manier. 
. Zoo verflaa ik, dat in Wefl-Indiën bet Zuiker-Riet 
wel vyftig. jaren kan voortgeteelt werden, met. het ine 
leggen der flokken op den zelfflen akker, eer. men een 
nieuw veld beboeft te zoeken. ` ar 
In deze Eilanden kan bet Zuiker.Riet niet boven de 
drie jaren oudt werden, want als dan vergaat bet, en 
bet kan ook niet boven drie jaren na er op een en 
dezelffte plaats [aan ; Want de Favanen nyden de rype 
Stokken. af , latende drie, of vier leden boven dé wortel 
Jiaan y waar uit dan nieuwe flokken. komen , zoo konnen 
ze twee, of driemaal Oog {ten van een veld, eerze `t zel- 
ve veranderen: dog den laaften Oog ft is verre zoo veb 
niet dan de eer len. ^ ues 
3 Aa 2 | "di M T Di 
