vilt Boek. XXVI Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 189 
Vox Gula, fi non eft ab origine Perfica, derivari 
poteft ab Arabico Cobl, h. e. Succus infpiffatus. 
Cum voce Saccharo magnam habet convenientiam 
verbum Fagara, feu Tagare , quo Indoftanz incole 
uodvis denotant faccharum » quod ex arborum vino 
excoquitur , prefertim ex Lontaro , eftque incertum, 
uznam vox Saccharum vel Fagare apud Indos fit 
antiquiffima: Supra libr. 1. cap. 8. putabamus Fagare 
antiquiffimum effe, quum nempe mos facchari exco- 
uendi ex vino Lontari & Calappi effet antiquiffi- 
mus,ac proinde vetuftifimum verbum. Porro autem 
reputantes, vocem Saccharum jam. Diofcoridi & Plinio 
fuiffe notam, atque ex ipforum defcriptionibus con- 
{tet , ipforum faccharum neutiquam convenire cum 
fordido ifto Jagaro , quod nos vulgo nigrum voca- 
mus faccharum , hinc jam fentirem , Saccar antiquif- 
fimum & primitivum effe Indicum verbum, & Fagare 
vel derivatum ob dulcedinis fimilitudinem , vel diver- 
fam ac peculiarem effe vocem. Ars enim facchari 
excoquendi ex diverfis plantarum füccis apud Indos 
non tam antiqua eft. 
De Loco & Ufu aründinis Saccharifere hic non 
multa conmentabimur , tantummodo dicentes , arun- 
dinem hánc in Bengala , Siama ,& Java plurimum co- 
li ad faccharum ex ea conficiendum. In Baleya, Ce- 
lebe , & Moluccis Syrupus ex ea coquitür ‚qui proprie 
Gula vocatur, & in cibis adhibetur , noftre vero na- 
tioni loco Cerevifie infervit. In Amboina, & aliis O- 
rientalibus infülis, ubi aër marinus frigidior eft , ae 
folum fterilius, ac proinde hzc E faccharifera 
gracilior & debilior, non multum colitür, ac potiffi- 
mum cruda editur. . . vola EN | 
` Goelá feu Syrupus ifte ex atüridine faccharifera co- 
&us in T'ernata vocatur Manis, ac potiffimum adhi- 
betur-ad coûficiendum potum Kilang , quum tenuis hic 
fyrupus ollis infundatur ; & gabata fecis cerevifiz vel 
alius potus ipfi additur , talique modo fponte effer- 
vefcat per aliquod dies; poft iftud tempus tres qua- 
tuorve contüfz Lanque radices ipfi infündudrab ác 
denuo effervefcat, tandem aliquid Cumini cum Cin- 
namomo in fafciculum colle£tum additur, tumque 
„per menfem fio conmittitur genio femi effoffus in 
terra, quam diu autem effervefCit; non obturanda eft 
olla, quin diffiliret. Potus hic fatis facile inebriat ; 
fed nulli- capiti adfert dolorem ; hominesque ex eo 
pingüefcunt , quod Timorenfes & Rottenefenfes de 
org fuo Goela gloriantur, quern ex Lontaro , Coli 
ipfis dito; pr&parant. : 
- Sacchärum Mofcovaticum fuffimigiis Doepa & A- 
Zeg admifcetur ; aliquando etiam recens ipfius a- 
rundinis cortex, carbonibus enim fi hzc inponantur; 
dulcem de fefe fpargunt odorem. i : 
~ Ceterea pretereuntes proponemus quasdam curio- 
fas interrogationes ; easque ex judicio noftro expli- 
cabimus: Primo añ faccharum noftrum veteribús fue: 
rit notum ; fecundo quenam fit differentia inter no- 
ftrum atque ipforum faccharum. Tertio: quo tem: 
pore facchatum noftrum ad hotitiam & ufum Occi- 
dentalibus mundi partibus pervenerit. — ` 
Quod ad primum adtinet, cum Mattbioló in eadem 
verfamur penitus fententia in conmentar. ad Diofcorid, 
libr. 3. cap. B de melle, dicimusque cum eo Saccba- 
rum in ifto Diofcoridis capite memoratum , quodque 
folum antiquis fuit notum, condenfatum fuiffe fuc- 
cum, feu Gummi, ex iisdem productum arundinibus 
facchariferis¿ ex quibus hodie faccharum conligitur 
& preparatut ; utt Dioftorid. verba l. c. ‘hoc clare 
denotant, ex arundine nempe produci. _ 
` Ad fecundam interrogationem refpondemús , 4c di- 
cimus; veterum faccharum licet ex iisdem conligatur 
arundinibus, differentiam tamen effe inter ipforam 
& noftrum , ipforum enim faccharum erat condenfa- 
tus fuccus feu lacryma ; alba, & fragilis, & intra den- 
tes friabilis , formam habens fübtilis falis ‚unde & ip-, 
fis Sal Indieus dicebatür, quod per Solis vim ex fur- 
culis antique & pinguis arundinis, & tanquam gum: 
mi eirca nodos fefe figere & condenfare oportebat , 
Po nunquam mis Nuce avellana, ac proinde 
init temporibus Rome cariffimum erat; fine dubio 
eum ifto tempore ars facchari excoquendi Incolis 
nondum innotuerat ; qui contenti erant eo, quod na- 
tura 
_ Het woort Gula, indien bet van geen A, afkomft 
is ‚kan afgeleidt werden van bet Arabifcbe Cohl , dat is, 
verdikt zap. : 
Met bet woord Saccharum beeft grote overeenkom/t 
bet woord Jagara, of Jagare, waar mede de Inwoonders 
van den Indoftaan betekenen allerley zuyker 3 die van boom- 
wyn gekookt werd; inzonderbeid die van de Lontar-boom 
komt, en bet is onzeeker , welk van beide woorden Sac- 
charum of Jagare bet oudfte-zy by de Indiaanen. Boven 
libr. 1. cap. 8. oordeelden wy, dat Jagare bet ‘oudfte 
was, te weten om dat de manier van zuyker te kooken 
uyt den wyn van Lontar- en Calappus-boomen getapt y 
ouder was, dierbalven ook bet oudfie woord moefte zyn. 
Maar wederom inziende , dat bet woort Saccharum al by 
Diofcor. en Plinius zy bekend geweeft , en uit derzelver 
befcbryvinge blykt, dat haar Saccharum geenzints over een 
komt met dat vuyle Fagre, "t welk wy in't gemeen 
Swarte zuyker noemen, zoo zoude ik mu van gevoelen zyn, 
dat Saccar bet oudfte en origineele Indiaanfche woord zy, 
en Jagare of daar van afkomflig wegens de gelykbeid van 
zoetigheid , of een woord op yn zelven zy 5 Want ook de 
m van zuyker te zieden uit ver/cheidene zappeu van 
planten by de Indianen zoo gebeel oud niet en ds. . 
Wan de plaats en gebruyk des Zuyker-riets Zullen wy 
albier mede niet breeder gaan, alleenlyk zeggende, dat bet 
zuyker-riet in Bengale, Siam , en Fava meeft Beculti. 
weert. werd om zuyker daar van te maaken. Op Baby, 
Celebes, en in de Moluccos , werd er fyroop van gekookt, 
die men eigentlyk Gula noemd, om in de koft te Bio 
ken, doch by onze Natie om bier daar van te zetten, In 
Amboina en de verdere Oofterfche Eylanden, daar een 
koudere Zeelugt en magerder grond is , dierbalven ook 
dat xuyker-riet magerder en laffer is , word bet zelve 
weinig geplant , em meeft raauw gegeten, EA 
De ‘voornoemde Goela of Syroop van Suyker-riet werd 
in Ternaten item Manis , en meeft gebruykt tot bet 
maken van de drank Kilang, als men £ dunfte Syroop 
in potten giet, een kommetje vol moer van bier of andere 
dranken daar in doet , en xo eenige dagen van zelfs laat 
kooken. Na die tyd fmyd men drie a vier gekneusde 
Lanquas-wortels daar in, en laat bet weder wat kooken, 
ten laatflen een weinig Comyn met Caneel in een bondel= 
tje gebonden, latende bem zoo een maand ftaan j balf in 
de aarde vergräven, en zoo lange by kookt ; moet men bem 
niet digt toebinden , of den pob. zoude berften. ` Dezen 
drank maakt wel ligt dronken, dog doed bet hoofd geen 
pyn aan, en maken de lieden vet, gelyk de Timoreezen 
en Rotteneezen roemen van haar Goela, die ze van den 
Lontar-boom Coli by baar genaamt , maken. 
De Moscovaat zuyker werd ook onder de reukwerken 
Doepa en Aftangi gedaan , zomtyds ook deverfche fchor(Jè 
van ’t zuyker riet, want zy geven op koolen een zoeten 
reuk van baar. P 
De reft overftappende zullen wy nu voorftellen. eenige 
curieuze vragen, en die nà onze ‘oordeel beantwoorden: 
Ten eerfien of onze zuyker de Oude zy bekend geweeft , 
ten tweeden wat voor ‘oniderfcheid tuffeben baar en onze 
zuyker zy: ten derden wanneer ons zuyker in kenniffe en 
gebruyk aan, de Wefter-wereld zy gekomen. ` 
` Aangaande de eerfte vrage , zoo bouden wy bet volko- 
mentlyk met bet gevoelen van Matthiolus in zyne Come 
mentaria over Diofcor. libr. 2. cap. 75. de Melle,en 
zeggen „dat bet Saccharum in "t zelfde Capittel van Dios 
fcor. vermeld, en °t welk alleen de Oude is bekend gee 
weeft , zy een geftolde zap of Gummi geweeft , uyt dezelfe 
de zuyker-rieten vgortgekomen , waar uit men bedendaags 
"i zuyker maakt, gelyk de woorden van Diofcor. loc. 
cit. Cap. d. duydelyk aanwyzen, dat bet van een. riet 
RONSE ee 2 3 
~ Op de tweede vrage zeggen wy ‚dat hoewel der ouden 
Saccharum van dezelfde rieten quam, egter een’ onders 
Stbeid zy tuffeben’t zelve en onze zuyker , want baar Sac» 
charum was een geftolde zap of traan „wit „èn breekzaans, 
en tuffen de tanden bryzelig, in de gedaante van tafel- 
zout , daafom ze bet ook Sal Indus s st welk 
door de krapt van de Sonne uyt de febeutjes van *t oude 
en deite zuyker-riet, en als een Gom rondom de knoopen 
zig zetten moe]le , nooit grooter dan een Hazel-noot, em 
dierbalven in Plinius tyden te Romen zeer duur: want 
buyten twyffel was im dien tyd de kunft van zuykere 
zieden de Inlanderen nog niet bekend , latende bun genge: 
gen , bet Go bun de natuur aan deze plante MA 
a3 
