190 HERBARII AMBOINENSIS Liber VIL cap. XXVI, 
tura ex hac planta fponte producebat, & ipfis fubmi- 
niftrabat, donec artem dictam vel ex lucri cauffa vel 
a Sinenfibus docuerint , faltem ad hunc usque diem in 
java faccharum a Sinenfibus praparatur. Ad hec 
quidam refpondebit forte , cur hodie talis facchari 
lachryma ex natura producta non amplius in arun- 
dine faccharifera inveniatur , ad quz refpondeo, 
arundinem facchariferam nunc non ita fenefcere, nec 
tam diu fuz conmitti nature, quum fi per unum al- 
terumveannum ftet, lignofa fit, optimumque perdit 
fuccum, hoc etiam fieri potuit in arundine, que in 
Arabia felici & Indoftana crefcit, que multo calidio- 
tes funt regiones hisce aquofe Indiz infulis. 
Hoc autem in quibusdam hodie itidem regionibus 
obfervari , clare te(tatur Mattbiolus in Commentar. ubi 
fcribit a fide dignis teftibus ocularibus fefe audiviffe , 
ui infulas St. Thoma & Maderz luftraverant , ibidem 
accharum inveniri in ipfis arundinibus condenfatum , 
ex quibus exfudat inftar Gummi haud diffimile illi , 
quod faccharum Candi vocatur, & per artem confici- 
tur, Huic autem obpugnat Salmafius in tractatu de 
faccharo poft Solinum edito, qui in ea penitus Ver: 
fatur fententia , veterum faccharum nil aliud fuiffe ; 
quam Sackar Mambu, feu Perfarum Tabaxir , quum 
antiqui unanimo confenfu dicant, faccharum prove- 
nire ex arundine quadam. Huic autem fententiz 
adfentire nequeo, quum fatis notum fit, arundinem 
facchariferam zque arundinibus adnumerari quam 
Bambu: Atque infuper fupra jam dixi , facchari fti- 
pites , maxima ex parte ad terram inclinantes vel 
procumbentes , pro radicibus fuiffe habitos. Nun- 
quam quoque fegi vel audivi , Tabaxir infe continere 
notabilem dulcedinem , faltem quod in Amboina re- 
peri-& guftavi , nullam exhibebat dulcedinem , magis- 
que amylum. referebat ficcum quam faccharum, præ- 
terea. in veterum fcriptis comperimus , Indos. ex arun- 
dinis facchariferz radicibus quendam compofuifle po- 
tum , uti id teftatur Marcus Varro in fublequentibus 
verficulis:... … 
a wey Lars’ 
Indica non magna nimis arbore crefcit arundo, 
Hlius e lentis premitur radicibus humor , 
Dulcia cui nequeant fucco contendere mella. 
€um quibus confentit Lucani verficulus: 
Quique bibunt tenera dulces ab arundine fuccos. 
Contra nunquam quis. audivit, neque ex Bamboes, 
neque ex aliis arborum radicibus dulcem ac potabilem 
exprimi fuccum, M : 
Aliud infuper apud antiquos erat faccharum , obfcure 
defcriptum , € confufum cum priore, de quo Solinus 
fcribit , in paludofis Indiz locis tantas crefcere arundi- 
nes , ut ex uno ipfarum intermedio articulo per medium 
diffecto & fiffo cymbula formari poffit , cum qua Indi 
in magnis navigant fluminibus , ex quarum radicibus 
dulcis exprimitur fuccus fapore mellino. Videtur mi- 
hi ex hisce clare conftare , quo modo ille Saccar Maní- 
boc, quod in nodis feu cavis canalibus ,ac non in radi- 
cibus Indice Mambu feu Bambu heret, queque fo- 
Jummiodo crefcit in Provincia Bisnagara , de qua vide 
fupra libr. 6. in capitibus Arundinum ; confundat cum 
illo; quod.ex arundine faccharifera conligitur, puto 
ollectum fuiffe, tumque forte hujus arundinis ftipi- 
ren ppo radicibus habiti fuere, nullz enim funt note 
DEC quibus faccharum vel Syrupus exprimi- 
T, 
&i adduci etiam poteft , Dio/coridem fuo faccharo ean- 
dem tribuere qualitatem , quz .hodie in noftro obfer- 
vatur itidem faccharo , abdomen nempe emollire , om» 
nesque tollere oculorum fordes, quod & hodie infti- 
tuitur cum faccharo cantho in vino Gallico diffoluto. 
vedAdtertiam intertogatioriem nil aliud refpondere pofz 
dei pa quod comperiamus , o" Lo 
mam fuifle, qui faccharum Eleétuariis & compoficis 
admifcuerit , ex quibus hallucinari poflumus , iftis jam 
temporibus faccharum copiofius debuiffe tranflatum 
fuifle quam in Plinii evo , ac proinde artem (acchari 
excoquendi ex fucco expreflo jam innotuiffe, 
Sciens 
ad ulteriorem porro comprobationem prioris di- . 
voortbragte , tot datze de gemelde kunft of do pb: 
van winft , of door de Sineezen Ge ti bei 
men ziet tot beden toe op Fava, dat bet zuyker Mw 
meeft door de Sineezen gebandeld werd. . Hier op et en 
nu iemand vragen ‚waarom men bedendaags zulken x 
ker-traan, van de natuur voortkomende , niet meer - 
bet zuyker-riet vinde; daar op moet men weten , dat - 
nu bet zuyker-riet zoo oud niet laat worden vermi 
zelve een of twee Faren flaande, boutachtig werd mi 
zyn befte zap verlieft, ook zoo kan 't zelve gefchied ei 
aan °t riet,dat in bet gelukkige Arabie en Indiaan 
waft, xynde veel beetere Landen dan de Eylanden a 
Water- Indiën. ir 
Dat egter zulks in zommige Landen nog. gezi 
getuygt klaarlyk Matthiolus in esla Som, 
alwaar by Jchryft van geloofwaardige ooggetuygen t- 
boord te bebben ‚dewelke de Eylanden van St. Thomas 
Madera bezigtigt badden, dat aldaar nog zuyker gevons ` 
den werde , van zelfs aan dezuyker-rieten t’ zamen geftolt, 
uyt dewelke bet wyt/weet als een Gom, niet ongelyk bet 
geen men Suyker-Candy noemt , en door konft gemaakt 
wert, Hier tegen is Salmafius van een ander gevoelen 
dewelke in Tractatu de Saccbaro , achter Solinus gefteld, 
abfoluyt van gevoelen is dat der ouden Saccharum niets 
anders zy geweeft dan Sackar Mambu of der Perfianen 
Tabaxier, dewyl de oudheid eenparig getuygt , dat bet 
Saccharum kome van eenig riet. Doch dit gevoelen kan 
ik niet byvallen ,dewyl genoegzaam bekent is, dat de zuys 
ker-plante zoo wel onder de rieten gerekent werd als de 
Bamboezen, en boven beb ik alreede gezegt , dat men de 
zuyker-ftangen:of flokken , dewelke voor bet meefte deet 
bukkende of gebogen op de aarde leggen , voor wortelen 
beeft aangezien: Ook beb ik nooit gelezen of geboord „dat 
Labaxir een merkelyke zoetigheid aan zig beeft, immers 
aan bet geen, dat ik. in Amboina gevonden sen geproeft 
bebbe , was de minfte zoetigheid niet , en. bet geleek bez 
ter na drooge ftyfzel dan na zuyker y. daar en boven vind 
men in de fchriften der Ouden , dat: de. Indianen uit de 
wortelen van baar zwyker-riet eenige drank gemaakt. bebs 
ben , gelyk getuigt Marcus Varro in de volgende Veerzen: 
Indica non magna nimis arbore crefcit arundo, 
lllius e lentis premitur radicibus humor, 
Dulcia cui nequeant fucco contendere mella - 
Waar mede overeenftemt bet Versken van Lucanus: 
Quique bibunt tenera, dulces ab arundine fuccos, 
mengd heeft, waar uit men giffen kan, dat.al.in die ty- 
den den zuyker er “moet wit evoerd zyn dan in 
Plinius tyden, gefchiede , ep dierbalven de ‚kunt van "t 
ek uit den geperfte zap doen al bekend, moet zym gt 
eeft. nnne erter RE, 
i wi D 3 190 Hi Men 
LE id 
