Vil Back, XXIX Hà. ` ` AMBOINSCH KRUYDBOEK. ro 
Alba bujus fpecies a Bellonio videtur fuiffe obfer- 
vata in Afia minore in regione Silicie , dicit enim 
libr. 2; obferv. 100: hoc: rufticos in Silicia multum 
férere, ut ex ejus ftipitibus pollicem craffis lignum 
pro foco conligatur, vocatautem illud Hareoman , di- 
citque quam fimillimum effe Sorgo in Italia noto , ex- 
cepto quod Sorgum fufcum, & Hareoman album ge- 
rat femen. Clufius adnotat in iftud caput, nihil aliud 
effe, quam Arabum Dora Rhafi, A Serapioni nota. 
: "Ubique fere in India colitur, praefertim nigra, ac 
fufca fpecies; que vulgatiffima eft, & tantummodo 
nota in Bengala, & Maccaffara, uti & in hisce infulis. 
Non vero feritur inter Oryzam, ubi folum eft aquo- 
fam, Battari enim ficcam amattérram , unde & Mac- 
caffarenfes Battari, & Salee circa ipforum Oebis hors 
tos ferunt, qui in altis ac ficcis exftructi func locis; 
incola autem Bangay, & Bouronis, qui Oryzam in 
ficcis ferunt campis, Battari plantant undique circa 
ipforum oras, non ita ad cibum, quam ad aves pa- 
Fenda > que hisce campis magnum alioquin adferunt 
damnum, unde & hanc plantam Oryze matrem vo- 
cant. 
* Semen, quod in hisce crefcit infulis, viliorem ha- 
bet faporem illo, quod in Bengala , & India veteri 
roducitur, unde & a plebejis tantummodo , ac præ- 
fertim a Bengalenfibus feritur. Si primarius abfcinda- 
tur culmus, ad latera alii minores excrefcunt, qui 
tempore fpicas quoque proferunt inftar Sales, 
` Namen, Latine hzc planta juxta Italicum vocatur 
Sorgum , ac quibusdam Melica dicitur. Portugallis 
Melium Saburrum. In Longobarda- Melega, & Mele- 
gua. Florentie Saggina. Malaice Battari. Maccaflari- 
ce Batar. Javanice Djagomutri. 
` Dës. Apud Amboinenfes in pauco eft ufu, nemo 
enim ad cibum hoc femen adhibet nifi Bengalenfes, 
priusque debet effe toftum , contufum , & maceratum, 
antequam coquatur cum Calappi lympha in pultem: 
Eftque re vera, uti Plinius dicit, omnium ferciliffi- 
mum frumentum, maximam enim gerit fpicam, gra- 
nis refertiffimam. : 
© Hec planta multum feritur in Amboina , atque 
in pultem, & Buburs coquitur, in Turcia, vero & 
Grzcia feritur ad Gallinas, & Columbas pafcendas, 
albaque fpecies pani infervit, licet fit quam maxime 
fragilis, ac mollis. 
tthiolus libr. 2. tap. ot. comment. in Diofcor. & 
Baubinus lib. 18. cap. 46. contra ftrumas tale prefcri- 
bunt temedium: Sumuntur hujusce Milii internodia 
decem, extrahiturque inde univerfa medulla , huic 
fpongia nova integra rubensque additur, quz in igne 
mul comburuntur, deinde in pulverem teruntur, addi- 
tis Piperis nigri granis duodecim: Pulveri admifcetur 
triticez farine uncia, & poftea exceptis omnibus o» 
vo recenti, inde placentula conficitur, & fub ferven- 
tibus cineribus coquitur, demum in fex partes divi- 
ditur, & luna decrefcente pars una alternis diebus ves- 
peri ftrumofo dormitum ituro propinatur, nullo ad- 
dito potu , fitque ita, donec zger fenas illas devo- 
raverit particulas: Deinde altera & tertia luna idem 
repetitur; Hoc medicamento plures curati fuerunt, 
` Flores, qui e rubris Milii Indici paniculis excuti-- 
.untür, drachma pondere ex rubro vino haufti, ru- 
bra foeminarum profluvia fiftunt, quem admodum ex 
albis paniculis exempti , albos quoque uteri fluores co- 
hibent. Dantur pari juvamento etiam dyfentericis , 
& ceteris alvi fluxionibus affe&is, idem przítat gra- 
norum putamen ovi vitello probe decocto exceptum; 
& a jejunis ilico devoratum. 
»: (5t 
Tabula Septuagefima Quinta 
Ad Figuram Primam Sorgum exhibet, Battariincolis diëtum. 
Tom, Y, CAPUT 
De witte zoorte van dit gewas febynd i 
gezien te zyn in kleen Afen in G Dën DS? : 
want by zegt lib: 2. obfervat. 100, dat dit de’ Boeren 
van Silicien deel zaayen, om van zjn duimdikke ftelen 
brandhout te maken, by noemd het Hareoman, en zegt 
EN - gene 2) bet Sorgum in kalien bekend , $e 
rgum bruin, en bet i 
zaad beeft, Clufius annoteerd op bet SP rise r, pU 
bet anders niet en is, dan bet Dora der Arabier s | 
mi = en Serapio bekend. 3 
` Het word overal in Indiën gebavend , inzo i 
warte , en bruine, 't welk y Pe Arens pel 
bekend in Bengala, erop Maccaffar , gelyk mede in deze 
Eylanden. Men zaaid bet niet onder de Ryft , daar de- 
zelve in wateragtige gronden ftaat, «want Battari wil 
een drooge grond bebben, daatom de Maccaffaren bet Bat- 
tari, en Salee. rondom bare Oebis-tuinen zaayen, de» 
welke op hooge , en drooge plaatzen leggen, maar die van 
Bangay, en Bouro, dewelke bare Ryft op drooge velden 
zaayen, planten bet Battari rondom aan de kanten. niet 
zoo zeer om de koft wille , als om de vogels te fpyzigen 
die anderzints de Ryft velden groote fchade doen daarom 
zy = ege E Vera van de [s noemen. ` 
` Dat in deze Eylanden vald y is flegter 
in Bengala, en Oud-Indien , Ps Ge ine ga 
Jegte lieden, inzonderbeid van Bengalers gezaaid word. 
b Sa sen Ar fee affnyd , zoo fcbieten ook ter zy: 
den andi P, die met "er tyd ook aairen dragen, gelyk 
Naam. In ’t Latyn noemd men dit gewas M 
liaan/che Sorgum, zommige ook Melia. B ig 
gezen Meliam Saburrum. Jn Lombardyen elega, en 
Melegua. Jn Florence Saggina. Op Males Battari. 
Op Maccaffaars Bacar, Op Fava Djagomutri. SE 
Gebruyk. By de Amboinezen beeft bet kleen gebruik 
want bet fcbier niemant kookt ter Jpyze, als de Benga- 
lers, bet moet gerooft , geflampt „en geweekt zyn, eer 
men *t kookt met Calappus-melk tot bry: Het is in der 
daad, gelyk Plinius zegt , bet allervruchtbaarfte koorn 
want bet een zeer groote aaire beeft , die vol korls fleekte 
Dit gewas word veel gezaaid i ot 
here en by gehn, Mic Be ND 
nd word bet gezaaid om Hoendérs , en Duiven te voe. 
den, en bet witte diend aldaar om brood alee wer 
CR o ref gh en brokkelig is. ; y 
- Matthiolus lib. 2. cap. 91. comment. in Diofc. 
J. Bauh. lib. 18. cap. 46. geven aan de bant een abe 
tegens de kliergexweilen: Men neemt tien leden van dit 
Milium, en daar uit werd bet ganfche mer genomen 
waar by een nieuwe gebeele roode fponze gedaan werd, 
welke te zamen in °t vuur verbrand werden , dáarna 
wryven ze deze poeder, daar by doende twaalf korrels 
zwarte Peper: Dan mengt men by deze poeder eem onte 
tarwemeel , en doet bet gezamentlyk onder een verfeb By, 
waar van een koek gemaakt werd, dewelke op g beyende 
koolen gebakken werd, daarna verdeelt bet in zes deelèn, 
en. met een afgaande Maan laa®een deel daar van des ae 
vonds „eer dat den Patient na bed gaat, némen , zonder eg? 
nige drank daar op te nuttigen , en laát dit zoo lang gefcbie- 
den, tot dat al de zes deelen geconfumeert zyn: Daarna 
laat dit tot twee, en drie ryzen dus berbaald werden: 
Door dit medicament zyn ver/cheide genezen. " 
De bloemen, die uit de roode aair van bet Indifcbe 
Milium vergaart werden ; tot eem draébma im roode 
wyn ingenomen , floppen de ftonden der Prouawen , gelyk 
die uit de witte zoort genomen werden, de witte vloed 
der Vrouwen doen opbouden. Met gelyke bulp werden 
ze mede in de Roodeloop, en andere loopen gebruikt, bet 
“zelve effect doet de bolfter van bet zaad met een dooir van 
een Ey ter dege doorgekookt, en des ogt 
ont ingenomen. s pe mp ei 
De vyf en feventighe Plaat 
Vertoont in de Eerfte Figuur het Sorgs-zaar , Bazrart van de 
ere genaamt, ud 
De Tweede Figuur wyft aan het Sedifebe Panick, in het 
Hooftfluk befchreven. Alwaar i. A een Déeg ge dl 
na monftreuze zaad-tros verbeeldt, welke de derde zoof- 
te van Panikis met de anderein het 23. Capíttel mede bee 
fchreven. E EET, : LP 
Bb2 ‚X, 
