196 HERBARILAMBOINENSIS * Lilo VIN. cap. XKR, 
CAPUT TRIGESIMUM. 
Oryza: Bras” 3 | 
y Icct Oryza in Europeorum Herbariis fepius de- 
L fcripta fit, de nobili tamen hoc frumento , quod 
1.» per.totam Orientalem plagam vulgare. eft pabu- 
lum, quadam conmentari oportet , que in iftis libris 
non ita mota vel obvia funt, prefertim quoad cjus 
plantationem ac fationem , quod. aliquid peregri- 
num-elt;-quum hec planta culturam fuam ac propa- 
gationem. debeat fluviorum inundationi , & .cenofis 
locis, per-quos alie perduntur plante. 
` _Oryzæ autém formam tanquam fatis notam bon ads 
tingimus , gue nempe fimilis eít vulgari noftro Hor- 
deo, folia.gerens tenuia, pallida, fen Er viridi fla- 
velcentia, que fibi invicem adfricara fonitum edunt, 
ter ex ariftis compofita eft; properamus itas 
ad ejus plantationem: Primo dividimus Oryzam 
E ‘binas primarias fpecies, primo vulgarem , & fe- 
eundo glutinofam , de, qua in fubfequenti capite, -O+ 
iyza vulgaris duplici plantatur modo ; five iu aquofis 
campis , five in ficcis locis. EN 
«Modus autem. Oryzam plantandisin campis aquofis 
yulga a & ufitatiffimus eft in plurimis Indie locis; 
isque.in Javam , Baleyam , & Celebem, Nor autem fit 
intalibus aquofis arvis, que per fuminum inundatios 
nem vel inbres fubmerguntur, ac coeno obtegüntur, 
ge prius iterum exficcanda funt, antequam aliguid 
plantetür, quo modo campi in JEgypto- per Nilum 
gparantur , ifta autem arya continuo aqua fubmer- 
LA y «quam diu: Oryza crefcat, que :culinis fuis 
odo fuper aquam eminet , ita ut levibus-navigiis 
ncn poffint. 
A 
maria.tempora, que obfervanda funt in Oryze plan- 
tatione... Lit itaque e ficcum anni tempus, feu 
inque aftivi mentes , qui a Jave parte Orientali 
que ad Bouronem numerentur a Majo-usque ad fi- 
EE quum Eurus flat, &:coelum fit fes 
$ 
P 
Contr 
ande 
ficcos exhibet. menfes. In Java, &. Celebe 
nz ene! 
>] hi campi in quibusdam locisaranturs ara 
tri autem vomer.non ex ferro-fed ex duro quodam 
jio. confe&us.eít „ qui autem aratro verti nequeunt, 
novellandi funt „ qui dein a multis hominibus calcani- 
O-planisredduntur , & ingentibus raftris Zizania cum 
'adieibus exítirpantur, conliguntur, & abjiciuntur. 
„Car n inundatio velab inbribus fit. fponte, vel 
per ho; ¡dabores,. quum prope proximos fluvios 
aggerem exttruant ,.& tranfundantem aquam per fos» 
fas factas ad campos deducant, in quorum areis vel 
Mead leves pee Ped peen ulterius 
profluere , inquibus tam diu& tam alte at, quam 
diu id Zei EE > qui Do pote 
eam iterum emittere norit. = >- 
bee primis pluviofis menfibus Orga elüma fuacon- 
tenta, feu ei? feritur in elevatis:quibusdam locis 
qui Tris pray ráci dunt in-hüne finem, Pady vero 
EE 
nee emittat, tumqué in pt 
ümittitur 
manda eft, 
bacon owes In preparato projici- 
Tur folo, ac ho Co gel | E P 2 
EXX wem 
rd i nee £ Q ü 
XXX. HOOFDSTUK 
co n De Fols Plant. s 
[ 3 Ocwel den Halt in de Europi/che Kruideboeken gt: 
H noegzaam befchreven is, zoo moeten wy nogtans van 
dat. vermaarde ‚graan , ^t welk door gebeel Ooften 
een gemeen voedzel is, albier nog wat melden, dat in 
dezelwe boeken min bekend is, inzonderbeid aangaande bet 
zaayen, en planten van deu Ryft, 't welk wat vreemd 
is, vermits deze plante, haar wasdom beeft in "t over. 
vioeyen van de Rivieren , ewflikkige plaatzen ; waar door 
andere planten bederven. E : 
_ De gedaante dan van de Ryft-plante , Bellen dy vaft 
als penoegzaam bekend , namentlyk onze gemeene Gerften 
gelyk, met dunne licht y of geel-groene bladeren, die 
tegens malkanderen gewreven rammelen , en met een ges 
baarde aaire: dies voortftappende tot de plantinge, vers 
delen -wy voor eerft den Roft in twee booft-zoorten, de 
gerfve gemeene, de tweede frneerige 5 waar van in "t vola 
gende Capittel. De gemeene Ryft werd op tweederley 
manier geplant , of im. bewaterde velden, of op drooge 
plaatsen: % 
De manier in bewaterde velden te planten, is.de gé- 
meenfte , en gebruikelykfte in de meefte landen van Indien 
tot Fava, Baly, en Celebes inkluis toc... Het gefchied 
niet op zodanige bewaterde: welden , die doo? overuloeyen 
van Rivieren, of fierken regen onderlopen, met. flik be- 
dekt werden , en cerft weder droog moeten loopen ; eer men 
iets plant y de er door den Nyl 
bereid werden, maar deze velden moeten eduurig Zë 
water fiaan, 200 lang den Roft groeid , die met zyn top- 
pen even boven’t water uitkykt , zoo dat men met praauwen 
daar door varen kan. Ee REN 
Tot nader verftand diend men de Moeflounen te dee 
ten, dat ás, de twee Hooft-getyden des jaars, waar nd 
men zig in t planten van den Ryft reguleren moets 
Daar is dan de drooge mouffon , of de vyf Zomer-maanden, 
dewelke-men van Fava Oofiwaart aan, tot E 
rekend van May tot September uit, anneer de Oofter 
wind-waaid, en droog. weer maakt. October, en 
ffe 
zyn twyffel-magnden. De refterende vs PS D 
regen, a winter-maanden , wanneer ale dan de} die 
Waard, S 
Tir contearie van Boero Ooftwaart aan over Amboind, 
en Banda maakt de Ooftewind de regen-mouffon, en de 
Weflewind de drooge maanden, Op Fava, en Celebes 
dan gefcbied bet planten des Ryfts aldus, Ges 
E Alle Ryft-velden zyn vlakke, en laage plaatzen , die 
in de.regen-maanden onder water loopen , maar ind 
ge, ofte Qofte mouffon leid dat land droog , en werd Sar 
we genaamt , en de Bal daar in voortkomende Bras 
Als dan werd bet op 2ommige plaatzen geploegd, (ey 
de de ploeg in Waite s x van js fen ds gee 
maakt) wanneer. men niet ploegen kan, moet men `t om- 
hakken , daar na word, bet door veele menfcben effen gt 
trappeld , en met groote barken het onkruid , en svoriele 
izamen getrokken, en weg gedragen. RE A 
-Het overvloeyen van de welden gefchied of van zelfs 
door flerke regen, of door menfchen wlyd., als x) de 
naafte Rivieren bedammen, en ^t overvloeyende water 
door gemaakte gragten op hare velden leiden, daar bet 
dan aam de kanten door eenige boogte, of dyken gl 
werd, en daar op zoo na en boog moet Haan, ais het 
pe eigenaar belieft „die bet. Pzyner tyd weder aftappen 
In de sote vegen-maanden-zaaid men den. Raf. in. de 
bolfler , of Pady op eenige verbeve plaatzen, 7 al- 
vooreris daar toe bereid; maar den Pady. moet men” twe 
a drie dagen te vooren in water weeken „totdat by ul" 
Jebiete,- als dan fmyt-men bem maar op ^t bereide land » 
en laat bem zoo opfcbietem. == ze sven Te 
ee 
