198 
. In Aracana Oryza quoque in Paludofis plantatur 
locis, qui aqua fubmerfi funt, ejusque plantatio tam 
diu protrahenda eft; donec fummus aquarum refluxus 
factus fuerit, atque aqua ad unius tantummodo pe- 
dis altitudinem ftagnet , in medio nempe pluvioforum 
menfium tempore, quod ibi eft Zephyreo flatu, fæ- 
e autem fit, per fortiorem imbrem Pady plantatum 
ubmergi, ita ut fepe hi Oryzæ campi in mare vide- 
antur effe degenerati, quod non obftat, fi modo tii- 
mis diu ftagnet copiofa ifta aqua. 
. Baleyentes hac in re feliciores funt, quum non tam 
recife pluvias obfervare teneantur , flumina enim 
fia per levem aggerem poffunt obftruere, & per ca- 
nales, feu fofas exítructas aquam in fua deducere 
arva, quam tam alte, & tam diu in hifce detinent, 
guam diu ipfis lubet, nullas curantes pluvias. 
. Oryza autem in hifce aquofis campis, feu Sawas 
lantata varias habet fpecies, potiffimum autem divi- 
itur in precocem, & ferotinam. Quz praecox eft, 
matürefcit quarto menfe , vocaturque Pady Djidji, 
magna, & pinguia prebet grana, fed non durabilia, 
ac proinde ftatim ad quotidianum adhibetur cibum. 
Secunda vocatur Pady taun, culmumque gerit no- 
mine altiorem , novemque decemque per menfes du- 
rat, antequam maturefcat, minusque fed durius ha- 
bet granum , quod per annum confervarı poteft. In 
utrisque fpeciebus Oryza reperitur brevibus , & lon- 
is atiftis donata, que fic vocatur ex culmi ariftis, 
ipfarumque forma., brevisque fpecies in precocis 
longaque in ferotina detegitur meffi. 
+ Tertia Oryzz fpecies in Baleya vocatur Salla Bulo, 
quum ejus ariftz, ac glume fulce fint, hujusque fa- 
por optimus cenfetur. | à Ec 
uarta & viliffima fpecies eft, cujus arifte, & glu- 
me pigricant, granaquehabetdura, &gracilia, quo- 
yum fapor peffimus ett. RE See OT 
Binz infuper fpecies funt, raro obvie, uti quinta 
Bras Pudac dicta, cujus granum eft oblongum , quod 
longas gerit ariftas, coftumque gratum {pirat odorem 
floris odorati Pandani, Pudac dicti. Hec minorico- 
pia reperitur in Java, Baleya, Bourone, & Amblau- 
wa. 
. Sexta fpccies eft Bras Djintam, Portugallice Aros 
Patsjari, cujus granum minimum eft , & oblongum, 
paulo majus femine Cumini, coftumque gratum fpi. 
rat odorem, eítque pingue > & vifcofum , hanc vero 
Ory2am deducunt ex Gorontala, & Mindanaua, fed 
non magna Copia |.  — 
` Alter modus Oryzam plantandi, in Baleya Pade 
Baggea vocatur a campis, in quibus crefcit, qui in 
altis, & montofis fiti funt locis. Hic modus a Baleye 
Orientali plaga incipit , ac fic porro per cunétas haíce 
Orientales infulas pergit, in uno tamen loco alius eft 
quam in altero. In Baleya fequenti peragitur modo, 
totum dépuratur arvum, atque foramen in terra for- 
matur per acuminatum bacellum, in quo bina terna- 
ve Pady grana deponuntur, per femi pedis fpatium 
retrocedendo in fimili foramine totidem conmittun- 
tur grana, ac fic porro, donec arvi longitudo fit fi- 
nita. In Java aliisque locis, ubi flumina dictum non 
exhibent commodum , idem óbfervatur modus. 
‚ In Amboina, & adjacentibus infulis minoti peragi- 
tur labore, ubi nec ingentia planaque funt arva, nec 
modus arandi, brevi nempe temporis fpatio ante plu- 
viofos menfes fub finem nempe-Aprilis, vel in initio 
Maji, incole magnam arvi partem cremant, quum 
mortuz ipfius deflagrantur herbe, & fruticuli, ut per 
unius. binorumye | menfium fpatium cinis ipforum a 
luviis irroretur y, dein depuratur ifte locus a cunctis 
ordibus, acfi fcobe purgatus effet, tumque forami- 
na formant per acutos bacellos , inque ipfis conjiciunt 
quatuor, quinque, immo aliquando plura Oryzz gra- 
na , que fimul excrefcere permittunt, hocque opus per- 
agunt, donec totum arvum fit granis bifce inpre- 
gnatum, Ted Dr menfe Junio, hacque arva non tan- 
tum funt fita in declivibus locis, fed etiam in planis 
montibus, & ad ipforum pedes. 
. Seges non fit per cultram, vel fimilia inftrumenta , 
qualis inftituitur a populis, qui Oryzam magna plan- 
tant copia, fed maturos decerpunt culmos, inmatu- 
ros omittentes ad proximam occafionem , quique 
magna copia hanc collegerunt, grana calcando exu- 
unt, qui vero paucam tantum habent, manibus fpi- 
cas conterunt, 
ni Stipu- 
HERBARII AMBOTNEN SIS Baber VIN. cop XXX, 
In Aracan werd den -Ryft insgelyks in Moeraffige 
plaatzen geplant, die onder water loopen, en. men moet 
ook met de planting wagten, tot dat de hoog fte afwate- 
ring gepaffeerd is , en maar een voet water op * veld 
flaat , te weten midden in de regen-mou/Jon , bet welk 
aldaar is de Zuider-mou[fon, dog gebeurd bet dikwils f 
dat by een flerke regen de plante Pady onder water raakt 
zoo dat men dikwils de Ryftwelden in een Zee verander 
ziet, bet welk niet febaad, zoo "t maar niet te lange 
duurd. 
De Balyers zyn bier inne gelukkiger , om dat zy aan 
de regen zoo naduw niet gebonden zyn , want 2y-weeten 
bare Rivieren met een lo[Jen dam te doen opfwwellen , met 
gemaakte rioelen op bare elden te leiden, en bet ayater 
daar op 200 boog , en 200 lange te bouden ‚als zy willen, 
zonder op de regen te wagien. 
De Ryft nu op de Watervelden, of Sawas is van ver. 
Jcbeide zoorte, ag mecht verdeeld in Ryft van vroeg’, en 
Jpaden Oog ft. Die van den vroegen Oog ft, werd ryp 
in de wierde maand, biet Pady Djidji, geeft groote, en 
vette korls, maar is niet durabel, en werd dierbalven 
voor de band tot de dagelykze koft gebruikt. 
De tweede biet, Pady taan, gewind een balm hoger 
dan een men/ch , en moet negen, en tien maanden: haan 
tot aan zyn rypheid , gewind een kleender , dog barder: 
korl, en bekwaam om bet jaar over te bewaren. Onder , 
beide zoorten vind men kort, en lankbaardige Ryft, alzo 
genaamt na de baarden van de aaire, dog de kortbaardi- 
ge vind men meer aan den vroegen Oog ft, en de andere 
aan de fpaden. 
De derde zoorte biet op Balis Salla Bulo om dat de 
baarden , en bolfters avat bruinagtig fchynen te Zyn, en 
die boud men voor de befte van [maak. 18 
Een wierde, en flegtfte zoorte is, wiens baarden, en 
bolfters zwartagtig Jchynen, bard, en mager van korl, 
en flegt van fmaak, e : 
Daar zyn nog twee zoorten , die zeldzaam zyn , en wei-- 
hig gevonden werden, als de vyfde Bras Pudac, zyndé 
lankwerpig van korl , en met lange baarden, gekookt zyn 
de, beeft een goeden reuk na de bloemen van 't welrieken- 
de Pandang , Pudac genaamt, trekkende. Deze vind 
men in kleene meenigte op Fava, Baly, Bouro, en Amblauws 
De zesde zoorte is Bras Djintam , in ’t Portugees Me 
ros Patsjari, zynde de allerkleen[le van korls, ep lank- 
werpig , wat grooter dan Comyn, gekookt zynde mede 
welriekende, vet, en fmeerig , deze brengt men ook van 
Gorontale , en Mindanau, dog in kleene meenigte. 
De tweede manier om Ryf£ te planten, die biet op Bd 
ly Pade Bagga, mede na de velden, daar by waft, p 
op booge , en CS tige plaatzen leggen. Deze manier bee 
ind van Baly de aan, en is méeft eigenaan al^ 
e deze Ooflerfébe Eilanden , dog op de eene plaats anè - 
ders dan op de andere, Baly gefchied bet alduss 
men maakt een gebeel beld fchoon , en Deckt een gat inde 
aarde met een toege/pift [Lokje , daar in men dan twee y 
of drie korls Pady- fteekt , en een balve voet agterwaarts 
gaande in een ander gat even zoo veel korls , tot dat men 
de lengte van een akker uit is. Op Fava, en elders; 
daar men *t gerief van Rivieren niet en beeft, onder- 
boud men dezelf {te manier. 
In Amboina, en de omleggende Eilanden gefchied bet 
or) met minder moeite , daar men van geen groote i 
velden, nog ploegen weet, namentlyk kort voor deregen- 
mouffon , in bet eind van April, of begin van May bran- 
den de Inlanders een groot ftuk lands van alle de opftaan- 
de ruigte af, en laten op de affcbe een of tweemaal regea 
nen, daar na zuiveren zy de plaats van alle de minfte 
ruigte, of by geveegd was, en als dan maken zy gaten 
met [pitze ftokjes , [myten vier en vyf, ja zomtyds meer 
Ryft korls daar in, en laten ze gelyk opwaffen, met dit 
gate ficken, en korls in te fmyten voortvarende , tot dat 
den gebelen akker vol is, bet welk gefchied in Funys 
en. fiaan deze welden niet alleen op laage plaatzen , maar 
ook op de vlakke berge, en in "t bangen der zelve. — 
Den Oog fi gefchied niet met meffen, of diergelyks 8 
lyk de volkeren doen , die den Ryftingroote meenigte 
ten, maar xy plukken de aairen af, latende de of 
rype Baan tot nader gelegentheid , die veel bebben , trap” 
pen de korls uit met voeten, die weinig hebben, WIJ 
ven de dairen flegts met de banden, 
ssp 
* 
