VIII Boek. XXXVII Hoof. AMBOINSCH KRUYDBOEK: 217 
Apud Indos ruber fuccus, qui inftar fanguinis pur- 
ureus, ut & ex Limonum fucco adfufo ex fubfequen- 
ti extrahitur Mafla, mulieribus propinatur ad obftru- 
&os referandos menfes,  Píittaci hoc amant edere fe. 
men, quorum tamen alvus ex eo non fubducitur, 
vel Jaxatur, unde & Hifpanis vocatur Semiente de 
Papagayos. 
— (à noftrates videntes, Turcas hanc plantam 
tam diligenter plantare ac fervare in ciftis, predica- 
vere, hos illud peragere ob floris gratum odorem , & 
ob fingularem capfularum feminalium formam. Ego 
autem nullum peculiarem in floribus obfervare potui 
odorem, nec mirabilem capfularum fpinulofarum for- 
mam, unde fufpicor, auctores illud conmemorantes 
non fatis hoc inquifiviffe, quem in finem T'urce hanc 
tam diligenter colant plantam. Hoc itaque puto fie- 
ri, ut vulgus, cui Crocus nimis pretiofus eft, flori- 
bus utatur, ad cibum luteo colore tingendum, quod 
Ruftici in Italia jam etiam incipiunt imitari. 
Nunc porro enarrabimus multo rariorem , ac pre- 
tiofiorem horum florum ufum, veteribus ignotum, 
ob quem vero hzc herba in India colitur. Prebet 
itaque eleganter rofeum colorem, qui eque incarna- 
tus quam intenfe ruber conquiri poteft, uti Rofa pro- 
vincialis , & ex Zeen rubens. Tinéturam hanc 
ex floribus his extrahendi multum requirit laboris, 
multaque ingrediuntur, ita ut & Maleyenfibus, ac Si- 
nenfibus mulierculis tantum fit arcanum, ut nullos ad- 
mittant. viros, nec ullum hominem five virum five 
feminam, valetudinariam, inpuram, halitui oris. fœ- 
tido obnoxiam , vel precedenti nocte viri concubi- 
tum paffam. > LM 
Poft multas preces femel adfui , quum tot ceremo- 
nias, fuperftiuones, & ludibria vidi, ut melius co- 
mediam quam preparationem prz fe ferret, quumque 
mihi venia effet data, quavis notare, binc omnia enar- 
rabo, que tum vidi, ac poftea fepius audivi: Sce- 
nam hanc in quinque dividens actus. 
uorum primus conftat in praeparatione cincris ad 
hanc confectionem requifiti , qui conficitur ex fic- 
cis Durionis corticibus, vel Clompani majoris libr. 5. 
cap. 22. defcripti, item ex ficcis Ari filveftris petio- 
lis, Sirii, & Lagondiramis; ac deciduis ficcisque flo- 
ribus Calappe , vel ex ejus furculis Cawan dictis, 
que omnia in fubtiliffimum cremantur cinerem , ille 
autem Durionis, & Clompahi quadruplo majori dofi 
adfit illo aliorum ingredientium, non autem tam præ- 
cife femper hzc obfervatur dofis vel portio. Ex Pro- 
yinciis Cambodja , & Siama cinis adfertur Abu Malayo, 
& Abu Muen dicus , quem natura certis locis, ac 
temporibus e terra emittit. Hic folus fine. alius ad- 
miftione ad tin&uram Caffomba quoque adhibetur, 
obfervatum autem fuit , hunc nimis acrem efTe ad lintea 
fubtilia , hujus enim cochlear tam acre eft, quam 
manipulum alterius 
Secundus actus ef, ut extrahatur luteus color , qui 
proprius eft, & naturalis floris Caflombe. Unum re- 
cipe Gantang, vel fesqui florum. Caflombe, qui Sari 
vocatur, Gantang autem eft modiolus ficcarum re- 
rum, uti Grecorum Choenix, qui quinque circiter O- 
ryzz libras continet. Tum iftos flores in binas divi- 
de partes , quas depone in binis albis linteis expanfis 
fupra fuítes , quibus fubpone planas patinas, uti lixi- 
vium folet preparari, tum adfunde iis puram aquam , 
donec non colorata a floribus tranfeat, 
Prima aqua craffiffima eft & flaviffima, alie. refpe- 
&u prioris pallidiores, una autem CafTombz fpecies 
diutius tincturam exhibet alia. Hincque folebant Ja- 
vani Surubaje recens carptos Caffombz flores in aqua 
abluere, donec crafüffima, & plurima lutea tinétu- 
ra fit extracta, quos dein in globulos compingunt , & 
` ad Solem exficcant: Baleyenfes vero alizque natio- 
nes hoe non peragunt, fed hos non ablutos ficcant , 
quique dein -majorem requirunt laborem, ut colorem 
iftum luteum extrahant. , 
` Sume itaque nunc alba lintea, que tingere velis, 
quz quo magis alba, ac fubtilia fint, eo melius rofe- 
um adtrahunt colorem, arque hzc in ultima minime 
lutea fubige aqua, quz flavefcit modo , tum lintea 
heceundem adquirunt colorem , hanc effunde aquam, 
iterumque in fimili macera „ac novam iterum adfunde 
coloratam aquam ad femi horz circiter fpatium. 
om, V. e Tom 
„By de Indianen word bet eerfte roode-zap, dat op’t by- 
gieten van Lemoen-zap uit de navolgende Maffa getrok- 
ken werd, en als purper-bloed ziet, de Vrouwen te drina 
ken gegeven, om de opgeboudene Maandftonden voort te 
brengen. De Papegayen eeten dit zaad gaarne zonder loss 
lyvig daar van te werden, daarom is bet by de Span» 
jaarden Semiente de Papagayos genaamt, 
_ Onze Reyzigers, ziende dat bet de Turken zoo neerftig 
in bare potten planten , bebben voorgegeven , dat zy zulks 
deden om den goeden reuk wille van de bloeme, en om de 
rare gedaante van de zaadbuiskens. Ik bebbe geen zon= 
derlyke reuk in de bloeme, nog verwonderens waardige 
gedaante aan de ftekelyke zaadbuiskens konnen vinden , 
dies ik vermoede, dat de Autbeuren zulks voorgevende 
niet genoegzaam onderzogt bebben, tot wat einde de Tura 
ken dezelve zoo neerftig cultiveeren. Dit dan zeg ik te 
zyn, om dat de gemeene man by hun luiden, die de Saf- 
fraan te koftelyk vald, de bloeme gebruiken om baar koft 
daar meede geel te maken, gelyk de Boeren in. lialiën nu 
mede beginnen te doen. 
Verders zullen wy mu verbalen een veel zeldzamer , en 
koftelyker gebruik van deze bloemen, die de oude is onbe- 
kend geweefi, en waarom dit kruid in Indiën geoeffend 
werd. Dit is dan een [cboone Rozen-coleur , die men 
zoo wel incarnaat kan bebben als boogrood, gelyk Pro- 
vence- Roozen, en een rood-purper. Dezelve verwe mu 
uit deze bloeme te trekken, is een. moeyelyk werk, veel 
dingen. vereifchende „ en by de Maleytze , en Sineeze 
Vrouwen zoo fecreet gebouden, dat zy geen Mansperfoon 
daar by willen laten komen, nog eenig menfch ’t zy man 
ofte vrouw , die zieklyk, onreyn, van kwade aa[fem , en 
de voorgaande nacht aan byflaap [chuldig zyn. 
Na veel fineekens ben ik "er eens bygelaten , daar ik zoo 
veele ceremonien , fuperftitien, en t'xamen geraapte din- 
gen zag y dat bet beier een comedie dan een bandwerk 
Jcheen, en dewyl ik verlof badde alles op te teykenen, 
zoo zal ik "t alhier verbalen, gelyk bet doenmaals gezien, 
en ook naderhand dikwils gehoord bebbe: Verdelende bet 
Jpel in vyf a&us of bandelingen. 
De eerfle bandeling beftaat in de bereidinge van de 
ajJcbe tot dit werk nodig dewelke werd gemaakt van 
drooge Durioen [chellen , of fcbellen van de vrucht Clom- 
anus major lib. 5. cap. 22. befcbreven , Siem droga free 
en van Arum filveftre, Siri, en Lagondi takken: Het 
afgevallen, en drooge blseizel van Calappa, of deszelfs 
Jcbuitjes Cawan genaamt , alle tot fyne a(fcbe. gebrand, 
die van de Durioens , of Clompan moet viermaal zoo veek 
zyn, als die van de andere t’zamen, doch werd daar in 
200 groote pracifiteit niet gebouden. Uit de Provintien 
Cambodja, en Siam komt een affcbe Abu Malayo, en 
Abu Muen genaamt , die de natuure op zekere plaatzen, 
en tyden uit de aarde doed opborlen. Deze alleen zon- 
der vermenging met andere werd ook tot de verwe van 
Caflomba gebruikt, doch ze werd bevonden wat te fcberp 
te zyn voor ’t fyne lywaat, want een lepel vol is 200 
Bert als een bandvol van andere a[Jcbe. 
De tweede handeling beftaat in "t uittrekken van de 
geele coleur , dewelke de eigentlyke , en natuurlyke van 
de Ca[Jomba bloeme is... Een Gantang , of anderbalf van 
CafJomba bloemen, die men Sari noemd, zynde Gantang 
een mate van drooge dingen, gelyk der Grieken Choenix, 
inboudende omtrent yf. pond Ryft. | Deeld de woorfchre= 
vene bloemen in twee deelen, en legt ze in twee witte 
doeken op (lokken uitgefpannen , met vlakke fchotels daar 
onder , gelykmen looge pleegt temaken , giet daar over zui- 
ver water , zoo lange tot dat bet ongeverfd door de bloe- 
men paffeert.. - ; 
Het eerfte water is bet dikfte, en geelfte, de andere 
na vervolg bleeker, verwende de eene zoorte van Ca[fom- 
ba langer dan de andere, Daarom plegen de Javanen 
van Surubaja de verfchgeplukte Ca[Jomba bloemen in.apa- 
ter te. wasfchen, dat de dikfte, en meefte geeligbeid.af 
fpoeld worde, en daar na tot ballen gekneed, LU 
ne te droogen , "t welk die van Baly, en andere Natien 
niet en.doen, maar dezelve ongewasfchendedogen , die dan 
vervolgelyk meerder moeite veroorzaken, om al bet geel 
uit te trekken. “en 
Neemt nu bet witte linnen „dat je verwen wilt, bet 
avelk boe witter en fynder Sie boe beter het de Rooze 
coleur anneemt , en kneed bet,zelve in de laatfte waters, 
die maar licht-geel zyn, 200 werd bet linnen ook licht- 
geel, giet bet water uit, en kneed bet weer in water 
van dezelve zoorten, telkens uitgietende, en ander geco- 
leurd water nemende omtrent een half uur lank. ` 
Ke : ; Zoe 
