VHI Boek. XL Hoofjt. 
uotannis fub finem pluvioforum menfium Amboi- 
menies vexantur Parotidis fpecie , quz tumor eft col- 
li, ac vulgo Banca babi, h. e. morbus porcinus voca- 
tur, qui refolvitur fece feu craffa materia tinétorii 
vafis, que apud tinétores nigri coloris petitur , & Em- 
plaftri forma ipfi inponitur. 
Tabula Oétogefimá 
Plantam exhibet genuinum Indigo prebentém, 
OBSERVATIO. 
_ Hec eft Indigofera foliis hudis 7. Clifort. p. 487. & 
Colutea Indica humilis, ex qua Indigo, folio viridi Herm. 
Muf. Zeyl. p. 32. & Thef. Zeyl. p. 69. ubi vide reliqua. 
.eftque Colutez adfinis fruticofa, floribus fpicatis purpura- 
fcentibus , filiquis incurvis, e cujus tinctura Indigo confici- 
tur Sloan. Cat. pl. Fam. p. 141. Sc. 
LIN 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
225 
Faarlyks na bet uitgaan van de Repen-mouffon : 
de Luiden in Amboina gequeld met d coke die, rd 
tis of bals gefwel, in ’t gemeen Banca babi. dat is Var- 
kens-ziekte genaamt , bet welk men verdryft of diffolveerd 
met den droe[fem of bet dikke uit de verf-pot , by de fwarts 
verwers gebaald , pleyfiers-gewys daar op gelegt: 
De tachtig fle. Plaat 
Vertoont een Plant de regte Indigo genaamt; 
AANMERKING. 
. Dit is de Indigoféra met naakte bladeren van de H. Cy;f 
fort. p. 487. en de Indifche lage Colutea, waar, ii de 
digo komt, met een groen blad van Herman. Muf. Zeyl. p 
32. en van de Tiet, Zeylan. p. 69. alwaar het overige ziet, 
en is een Struyk-gewas gelyk aan de Colutea, met aairagtige 
purpere bloemen, en kromme houwen, uit wiens Tinétuur 
ri Indigo gemaakt wert van Sloan. Cat. pl. Fam. pag. 141. 
C. j 
CAPUT QUADRAGESIMUM. 
Tabacus Tabacos 
TNE Tabaco haud malta Ee feribenda funt, 
oftquam varii de hac. herba prodierunt libelli, 
` „folummodo quasdam addam cogitationes & ex- 
-perimenta ,.- in India edoétus fui. © o o, 
E o itaque dico , plantam Tabaci Orientalis 
parum differre ab Americano : Saltem qualis obfervari 
poteft ex Indie Occidentalis femine producta in Hol- 
201 prope Amersfurtum crefcens , item circa Pa- 
triam meam urbem Hanau, Francofurtam,, & plu- 
tibus aliis in locis, planta enim Indie Orientalis non 
tam altum format fruticem , nec tam lata profert fo- 
lia, hujus enim plerumque multo fant anguftiora & 
acutiora , excepto in illis, qux caftrantur, quarum 
‘folia tres digitos latiora funt; In India quoque non 
tantus inpenditür labor, neque ad ferendum, neque 
ad transplantandum, neque ad nendum, plerumque e- 
nim fuo conmittitur genio, ubi fata eft , quique hanc 
plantam defiderant robuftiorem , laterales continuo 
Abrumpunt furculos, quod Malaienfes Cabiri, h. c. 
A `. o ou su us. 
.. Viridia folia ad ventum ficcata, & in angufta lora; 
menta fciffa , ficcis involvuntur politisque Mufz foliis 
«ad quinque fexve digitorum circiter lobgitudinem, & 
pes digiti craffitiem. . Volvelli hi Tabacarii Ma- 
layenlibus Bonckos vocantur, ad extremum incendun- 
tur, ore tenentur, ac.füguntur. + n Ea 
Ex infulis Philippinis & Mindabaua aliud ficcurh 
defertur Tabacum , ex multis foliis fibi involutis com- 
patum, & ar&e conligatum , forma facum ag. pod 
JAongitudinem , & brachii infantis craffitiem , ibi Ma- 
nocco dictum , quod cum Tabaco neto convenit, in- 
-que iftis volvulis fumari,poteft, fed potiffimum fub- 
tiliter confeinditur, & fiftulis inpingitur , vel machi- 
nulis quibusdam ligneis ex quovis duro ligno confe- 
dis, de ie diti 
Secundo non c 
` rta mihi eft fententia, an in India 
KU. plaar t exotica vel indigena, in locis fal- 
tem c it in quibus nullus Caftilienfis vel Portu- 
llus habitavit , in omnibus fere infulis ac provinciis 
e Orientalis: Immo illi , qui cum celebri ifto nauta 
no Gerritfenio de Vrieze , Itinera latius inftituerunt 
aa > compererunt , fevos Tartaros in infula 
Efo feu Jedfo habitantes qua» putatur Boreali Tartariz 
par GE A Tabacum quoque fugere. 
A fenioribus intellexi javanis, qui illud a parenti 
bus iterum audiverant, Tabaci plantam in Java fui 
e notam, antequam ibi fuerant Portugalli , h. e. ante 
annum Chrifti 1496. EC vero ad fuétionem, 
[ed tantummodo ad ufüm Medicum, unanimo enim 
confenfu Indi adfentiunt , fefe Tabaci fuétionem ab 
Europeis didiciffe. 
Tom. V. 
Haic 
XL. HOOFDSTUK. 
De Tabaks-Plant. 
CU Serer ET. 4 H? 
"T An: Tabak vald niet véel meer te febryvén, 4 
"er gebeele boekjes van pe Ze iere? S a 
zal 'alleenlyk eenige bedenkingen en experimenten 
daar by voegen, die ik in Indiën verkregen bebbe: 
- Lk zegge dan voor eerft, dat de plante van den Ooft- 
Indifcben Tabak een weinig verfcbild van de Americaan: 
Jebe: Ammers. gelyk dezelve te zien is, van Weft-Indifch 
zaad voortgekomen, in Holland by Amersvoort 4valfen- 
de : als mede omtrent myn Vaderlyke ftadt Hanou , Frank- 
fort, en in meer andere plaatzen van de Wetterau, want 
Oófi-1 werd zoo boog niet van ftruyk noch zoo 
breed. van; n, maar die vallen doorgaáni fmaller 
en fpitzer , bebalven dan die firuyken, die men Kapoent, 
daar aan ze wel drie vingers breeder wallen ; men doet 
er ook in Indiën zoo veel moeiten niet aan; noch om té 
zaayen , noch om te verplanten, en om te befpinnen 
want men laat-bem gemenelyk opwaffen „daar by ezaayd 
werd , en die bem fterker wil bebben dan PA Bere 
breeken de xyde-/cheutjes geduurig af , ’t welk de Ma- 
leyrs Cabiri, dat is Kapoenen noemen. j 
- De groene bladeren wind-droog gemaákt , én in malle 
riemkens gefneeden , werden in drooge en gelikte blade: 
ren van Piang ewonden, omtrent vyf 4 Ser duin 
lank, en. een dike ` Deze rolletjes noemen de Ma: 
‘leyers Bonckos , werden aan. "t. einde aangeftecken, in 
de mond genomen; em zoo gezoogen. 
: -Uit de Philippinis en Mindanna komt een andere droga 
ge Tabak , van veel bladeren op malkaitderen gerold , en 
digt gebonden, in de gedaanten van toortzen , een voet 
dang, en een kinder arm dik, aldaar Manocco genaamt 
die met den-gefponnen Tabak meeft over een komen, de. 
ze kan men ook mede rooken.in de: voornoemde Bonkujfen 
maar werd meeft gekerft en geftopt in pypen of bouts 
keteltjes van cenig bard bout gemaakt , en Tsjoepa gee 
be Ai Wi = we it f 
en tweeden ben ik nog niet vaft van Bevoc 
bet in- Ooft-Indiën een Joad H Inlandfeb vice a 
dmmers men vind bet op plaatzen , daar nooit Cajtiliaan 
of Portugees gewoond beeft; febier in alle Eylanden en 
Provintien van Ooft Indien. Fa die met Schipper Marten 
Gerritfen de Vrieze, de vermaarde Ryzen agter Fapan 
re bebben , bevonden dat de wilde Tattarén op’t Land 
Ah Ake h Sé ES e 1 welk men fuftineert aan "t 
: , i n Tartari ' 2) 
Em te i en vaft te zjn, ook Tabak 
- Ik. bebbé van oude Favanen verftaan , die dit «b 
van. Ouders geboord badden, dat de Tabaks-plame 
Java wel ji bekend geweell , eer men aldaar van 
"ortugezeri wife, dat is voor 't Faar Chrifti 1496. dog 
eenzinis tot rooken.,, maar alleenlyk tot Medicyn 
ykelyk: werdende eenflemmig van de Indianen de 
ient, dat ze bet-rooken: van de Europianen geleetd beb- 
Me d 
BE os Hier 
