VIII Boek. XLII Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 23 
OBSERVATIO 
Hec eft celeberrima illa planta, cujus fructus per omnes 
calidas mundi partes a quovis fere populo ob fingularem gra- 
tumque, ac vinofum faporem quam maxime defideratur, 
unde & ab omnibus fere rariorum plantarum Audtoribus va- 
giis nominibus infignita fuit hec planta, quas fingulari indu- 
ftria conlegit Linnaeus in H. Clifort. p. 129. ubi vocatur 
Bromelia foliis fpinofis, fruétibus coalitis, caulem cingenti- 
bus, ubi & notas ejus characterifticas optime defcribit, ip- 
fiusque varietates diftin&e recenfet. Innumeros porro hu- 
jus plantae Auctores conlegit Sloan. Catal. pl. Jamaic. p.77. 
& 222. 
D 
AANMERKING. 
Dit is die vermaarde plant, wiets vrugt genoegzaam door 
al de warme deelen van de weerelt, van alle volkeren zeer 
begeert werd, om deszelfs byzondere aartgename, en wyne 
agtige fmask, waarom ze genoegfaam van alle Schryvers der 
rare gewaffen met verfcheide benamingen aangehaalt is, welke 
met byfondere naauwkeurigheid verfamelt heeft de Heer Lin- 
neus in de Horz.Clifforz.p. 129. alwaarze genaamt werd Brome- 
lia met doornagtige bladeren, ente zamen gedrongene vrugten 
den fteel omgevende, alwaar hy deszelfs byzondere kenteke- 
nen zeer wel befchryft, en de verfcheidentheid der zoorten 
zeer onderfcheiden aanhaalt. Verders heeft Slo4ne een ontel- 
baar geral Schryvers by een verfamelt in zyn Catal. pl. Fa- 
maic, pag. 77. en 922. d 
CAPUT QUADRAGESIMUM 
“SECUNDUM. 
Blitum Indicum. Sajor Bajang. 
Litum vilifima eft olerum herba, ubique fere per 
B totum mundum difperfa,& nota,fed diverfa ratione 
regionum. lo Europa omnium contemptiffima eft 
inter olera, nullumque ipfi concederem in hoc Herba- 
“rio locum, nifi contrario in India Orientali primaria, 
ac precipua effet olerum herba, Illas tantum. con- 
memorabo fpecies, quas obfervavi , & ipfe vidi, 
nimiz enim-funt, ac nimis diverfz varietate locorum, 
ac regionum, in quibus crefcunt, aliquas tamen ad- 
dam exoticas, feu peregrinas aliis ab auctoribus me- 
moratas. Notum vero ac vulgare Blitum primo di- 
vidimus in domefticum , ac filveftre. 
Domefticum, feu hortenfe Blitum quatuor habet fpe- 
cies, quas hoc in capite defcribemus. s 
Primo Blitum album, binos tresve pedes altum eft, 
in multos laterales caules divifum, qui rotundi funt, 
ac fubtiliter ftriati, maxime pallide virentes , ali- 
quando ex viridi, & fufco, feu rubente diftinéti co- 
lore. 
Folia vulgaris, & note funt forme, pallide viren- 
tia, non fplendentia , & ad ta&um parum rugofa, 
&fcabra, fed flaccida , longisinfidentia petiolis , quo- 
rum fuperior pars multas gerit emortuas quafi macu- 
las inftar tinearum , atque ab Erucis aliisque infeétis 
quam maxime vexantur, adeoque fepe exeduntur, 
ut nil nifi nude cofte , & fceleta quafi fuperfint. 
In tamulorüm extremo, uti & ex omnium foliolo- 
rum alis, ac cauliculis breves excrefcunt fpicz, fe- 
lis caudas referentes, ex multis compofite fquamo- 
fis cellulis arête compaétis, pallide virentibus, que 
caulium alis inponuntur, funt autem non oblonge, 
nifi quz in extremitatibus locantur, czterz fpica 
funt rotunde , & bulbofe quafi, quo autem hz fpi- 
cz fint longiores, eo melior cenfetur haec fpecies. 
In harum fpicarum cellulis parvum locatur femen , ex 
rotundo compreflum, nigrum, durum, quam maxi- 
me fplendens, quod facile decidit , quum cellulae 
Temper fint apertae. i i 
Secundo Blitum maculofum folia gerit rotundiora , 
ampliora, caeterum ejusdem cum priore formae, 
excepto. quod hujus folia fint notata macula ampla, 
& obfcure fufca, feu fanguinea, inftar foliorum Pers 
rie, 
. Ambae hae fpecies Sinenfium Bajang vocantur, vel 
quod ipforum femen a Sinenfibus fit introductum, 
vel quod.a Sinenfibus potiffimum coquantur , quum 
ad hunc finem aptiffima fint, & omnium minime a- 
maricantia, 
Blitum Amboinicum varietas tantum eft mox antece- 
dentis , ipfius vero folia longioribus infident petiolis, 
acutiora funt, ac fuperiora macula fufca notata, 
horum autem plurima funt viridia, & ftipitis caules 
picrumque rubentes. Spicae, quae femina continent, 
non adeo c temina ‘apd 
cutos lobos actae funt, fed magis diftinétae in e 
"o ` 
XLIL HOOFDSTUK, 
Het gemeene Indifche „of groote Blitum, 
Ba is eem Fan-bagel onder de moeskruiden , en 
Jebier bekend over de geheele weerelt , dog na de 
landfcbappen wat verfcbillend. In Europa iffe bet 
allerveragifie onder de moeskruiden , en ik zoude bem geen 
plaats in dit Kruidboek vergunt hebben, indien bet niet 
ter contrarie in Ooft-Indién bet principaalfte , en een Ca- 
pitein was van de moeskruiden, Van xyne zoorten zal 
ik alleenlyk die geene verbalen , die ik gezien bebbe, want 
wy zyn te veel, en verfcheiden na de land/chappen, nog 
zal ik eenige vreemde uit andere Auteuren daar by voe- 
gen. Het bekende, en eygentlyke Blivum deelen wy eerft 
in tamme , en wilde. 
Het tamme , en Hof-Blitum beeft vier zoorten, die wy 
in dit Capittel befchryven zullen, 
De eerfte Blitum album , werd t&weé en drie bosten 
hoog » in veele zyde-takken verdeeld. De fielen zyn 
vond, en fyn geribd , meeft bleek-groen, zomtyds uit den 
groenen, en bruinen, of rooden gemengd; 
De bladeren zyn van gemeene , en bekende fatzoen, 
bleek-groen , zonder glans, in ’t aantafben wat ruig , en 
rimpelig, doch flap, en op lange ftelen ftaande , de bo- 
wen zyde beeft veele doodfe vlekken , of fproeten, en vande 
rupfen, en ongedierte zeer gekweld , ja dikwils zoo door- 
vreeten , dat niets dan bloote ribben, en geraamte van't 
blad over/chieten, 
Aan ’t uiterfte der takjes, als mede uit den fchoot van 
alle blaadjes, en uit de [belen komen korte aaîren voort ; 
als kattefteertjes gemaakt ,. van kleene fcbubagtige buis- 
kens digt in een gedrongen , licht-groen, of gantieb bleek 
van coleur , die in de fchooten van de fielen flaan s zjn 
niet lankwerpig als die aan de toppen, maar rond, en 
bolagtig , doch boe langer deze aairen zyn, boe beter bet 
geflachte is. In de buiskens van deze aairen fchuild een 
kleen zaad, vit den fonden gedrukt, zwart, bard, en 
zeer blinkende , "t welk ligt uitvald, om. dat de buiskens 
altyd open Baan, 
De tweede Blitum maculofum beeft ronder, en bree 
der bladeren, anders van ’t voorgaande niet veel ver fchils 
lende, bebalven dat de bladeren geteikend zyn met een 
breede donker-bruine plek , als dood-bloed , of als de blades 
ren van Perficaria. 
Deze beide zoorten werden Sineefe Bajang genaamt , 
of om dat bet zaad van de Sineezen ingebragt is , of om 
dat zy van de Sineezen meeft gekookt werden, als z 
daar toe de bequaamfte, en minfte bitterbeid hebbende, 
ed Amboinicum is maar een zur "t e 
voorgaande, maar de bladeren fiaan op lange fte< 
len, E Spitzer, ook de bowenfle met ruine Bekken 
bezet , doch de meefte zyn groen, en de Delen des flams 
doorgaans rood. De aairen , daar 't zaad in fcbuild , zyn 
zoo niet in malkaar gedrongen, maar meer verdeeld in 
Spitze lobben, Het 
