232 HERBARII AMBOINENSIS 
Semen quoque nigrum eft, ac fplendens, fed mi- 
nus; ad coquendum non ita valet quam Sinenfium 
fpecies, hecce enim magis amaricat, eftque in Am- 
boina viliffima indigena planta , feu Bajang. ee 
Tertio Blitum rubrum. Malaice Bajang Mera pri- 
mae fpeciei timilis eft, ejus vero folia PS? majora 
funt, & glabriora, altius quoque excrefcit, ad qua- 
tuor nempe pedum altitudinem , petiolique rubent, 
foliaque fanguinea, quum vero radiis Solaribus tan- 
antur, tantum rubent. Squamofae, & mufcofae 
{phaerae inftar coronarum undique fere circa caules 
locantur ex rübro, & pallide viridi colore diftinctae, 
plerumque vero rubent, inque his femina recondun- 
tur, uti in prioribus. Folia caulésque rubrum emit- 
tunt fuccum, cum quo fcribi poteft uti cum Brafili- 
enfi atramento , fi gummi addatur, quo colore etiam 
tingunt jufculum , in quo fuere excoéta, aeque apta 
enim eft haec planta ad coctionem, quam prima fpe- 
cies. Folia vero eandem patiuntur Erucarum vexatio- 
nem, quam alba fpecies, unde & inferiora plerum- 
que penitus exefa funt. 4 
uarto Blitum rro feurepens. Malaice Bajang 
Taria non erectum eft, fed ramis fuis per folum pro- 
repit. Minima gerit folia, fubrotunda, plerumque 
virentia; quorum. quadam fufcis quibusdam maculis 
adfperfa funt. Caules ejus pluribus, ac denfioribus 
globis mufcofis , & feminiferis gaudent quam reli- 
que fpecies, in quibus femina latent pufilla, ex nigro 
fufca. Semi filveftris nature eft , plerumqué enim 
ef excrefcit in hortis juxta areas; ubi folum eft 
epreflum, parumque humidum , ac fponte fefe per 
deciduum multiplicat femem, nihilominus tamen op- 
timum prebet olus coquendo aptum , nullo modo tam 
amarum quam Amboinicum füperius. 
Nomen. Latine Blitum; quod Greca lingua ab ab- 
jiciendo derivatur, quum olus fit eje&tu dignum , ac 
viliffimum habeat faporem. Belgice, & Germanice Ma- 
yer. Portugallice Bredo, unde cunéta olera fic fuere 
vocata. Malaice Sajor Bajang, quafi dicas olus um- 
Bratile, quum loca amet umbrofa , vel quum faepius 
adeo fit exefum, ut magisumbram, & fceleton quam 
herbam referat , Malaienfes enim fepe longe petitas 
habent plantarum denomimationes. Arabice Berbuz, 
& Gerbuz, Backla Femanija, Arabia y i. e. olus Fe- 
thanicum, & Arabicum, Mauri vero Andalufenfes vo- 
cant Blitos. Malaice quoque fimpliciter dicitur Sa- 
jor, quum princeps fit cunctorum olerum. Javanice 
agan B . Baleice' Bajam. Maccaflarice ....... 
imanice Nadu.  Ternatice Uge Baja. -Amboinice 
Utta Baja, & Utta Bain: Bandice ‘Sinice Hunts- 
jay; & folummodo Ten, > 
" Locus. In cunctis fere, uti dictum fuit, crefcit pró- 
vinciis per totum mundum , alba, & rubra ejus fpe- 
cies in hortis ferenda eft, quarta fpecies in hortis 
uoque crefcit, fed nullam requirit laborem ; quum 
font’ fefe multiplicet , quo modo porro erefcant 
in aliis provinciis extra Indiam Orientalem, poftea 
ad cujusque fpeciei denominationem indicabitur. 
i Ufus. Olus eft Catholicum , h. e. univerfale per 
totum mundum , prefertim in India Orientali,- & Oc- 
cidentali, Europzi enim meliora habent olera, quem 
in finem ton tantum ejus fumuntur folia; fed te- 
neri quoque, ac molles caules albe fpeciei, que in 
frafta fcinduntur digitum longa, ac feparatim in aqua 
excoquuntur, quibus dein additur Oleum , Acetum, 
Piper, & Sal, & eduntur inftar Laétuce, vel Aspa- 
ragorum: Debiles habet vires, fatuumque faporem , 
facilis digeftionis, alvum leniter fubducens , & emol- 
Tiens, Amboinicum vero parumper amaricat y noftrz- 
que nationi non ita gratum eft. 
` Amboinenfis hoc olus coquit cum Calappi lympha, 
vel. modo in ‘aqua, cum Pipere, & Sale illud 
ens: noftra vero natio in jure carnium , vel 
inaceo minutim confciflüm , addito pauxillo fuc- 
co Limonum, quod jus noftrates olus calidum vo- 
cant. AM 
` Blitum Peravianum ibi Quinua di&um, a Clufio qui- 
dem inter majoris Bliti Becies defcriptum e cs 
autem forma declarat ,' Amaranti efle fpeciem, viri 
enim altitudinem. adtingit , caules gerens pollicem 
craflos, multoque mejora folia quam Bliti vulgaris, 
In 
Liber V lif. cap. XLIL 
Het zaad is mede zwart , en blinkende, doch wat lee 
der , tot bet Kooken is bet vry flegter als de Sine ofe tt 
ten, want bet beeft meer bitterbeid, dan andere, en ya 
in Amboina een regt Inlands Bajang. Kin 
De Derde Blitum rubrum. In ’t Maleyts Bajang Me 
ta is de eerfte zoorte gelyk, de bladeren zjn «wai Gg 
ter , en gladder, ook waft bet boger op tot vier dote 
toe , de Jielen zyn rood, de bladeren boog bloed.rood 
maar als dé Zon daar op febynd, gemeen-rood , (de ge. 
Jcbubde, en mofchagtige bollen ftaan als kranzen Jchier 
rondom den fteel uit den rooden, en bleek groenen ge. 
mengd, doch meeft rood) daar in febuild bet z 
aan de voorgaande. De bladeren, en flelen de... - 
rooden zap van baar, waar mede men fchryven 
lyk met Brafilifcbe int , als men CH Ge e? 
en zoo verwen zy ook bet zop, daar in zy gekookt aper. 
den, want bet is alzoo bequaam tot kooken als de eerfte 
zoorte, De bladeren zyn dezelffle quellinge der rupfen on: 
derworpen als de witte, dies men van de onderfte meeft 
bet geraamte ziet hangen, ; 
De vierde Blitam +terreftre i of repens: Maleyts Bae 
jang Tana regt zich niet op, maar breid zig met zynd . 
takken wit langs de grond, en is eenigzints kruipende, 
Het beeft de kleenfte Mieris vanalle, omia em 
groen , zommige met weinige bruine plekken, Be fielen 
zyn. met de mo/cbagtige. Zaad-bollen meer , en digter be- 
zet dan aan andere zoorte, daar in zwart-bruin zaad 
leid, Het is half wild van aart, want bet komt meeft 
van zelfs voort im de tuinen langs de wegen , daar bet 
wat laag, en vogtig is, en vermenigvuldigt zig zelfs 
door °t uitgevallen zaad, niet te min bet een goed kook 
Sajor, verre Zoo bitter niet als bet voorfchreve Amboin- 
Sebe. 
ereet t 
jor Bajang , als of men zeide febaduaptig moes , om dat bet 
Jcbaduwagtige plaatzen bemind, of om dat bet dikwils 
zoo doorvreeten is , dat bet meer, GR , en geraamte 
dan een kruid gelykt, want de Maleyers dikwils verre 
inzigten bebben in de namen der Kruiden. In "t Arabies 
Berbuz , em Gerbuz, Backla femanija , Arabia, dat 
is olus Jemanicum & Arabicum: ` Doch de Mooreh 
in Andalufia noemen bet Blitos. Men noemd bet ook in 
% Maleyts flegt Sajor, om dat bet éen bóoft is dan alle 
moeskruiden. In ’t Favaans Jagan Bajang. Op Ba 
Bajam. ` Op Maccaffaars ....... Op Bimanees Nadu. 
) o? Ternataans Uge Baja, In 't Amboins Utta Baja, en 
‘Utta Baën. Op Banda Labok. In °t Sinees Huncsjay, 
en flegts Tsjay. ae I 
‚Plaats. Het waft, als gezegt, meeff in alle Provin- 
tien door de geheele «veereld , de witte, en roode zoorten 
moet men in dé boven zaaien, de vierde toorte waft ook 
wel in de tuinen, maar beboeft geen moeitén; want ze 
zaaid zig zelfs voort* Hoe zy nu waffen in anderen 
Provintien buiten Ooft-Indiën, zal bier naar by ieders 
namen aangewezen werden. 
Gebruik. „Het is een Olas Catbolicum , dat is een al- 
gemeen moeskruid over de gebeele weereld , inzonderbeit 
in Ooft- en Weft Indiën, want de Europiaanen zyn met 
beter flof verzien , men neemt niet alleen de bladeren bier 
toe , maar bok de onge ‚en malfe ftelen van de witte 
zoorte, werden in (^ en gefneden van een Ko x lank 
afzonderlyk in water gefoden , Oly, Azyn, Peper, en 
Zout daar over gedaan, en gegeten als Salade van Alperg; 
jes, bet is gant/ch flap van kragten, en laf van {maa 
ligt te verteeren, en den buik zagtjes week mal nde > 
doch bet Amboinze is wat bitter, en voor Onze natié 
min aangenaam. > cc i E 
. Dei! Amboinées kookt bet met Calappus-melk , of flegts 
in water’, Peper, en Zout „de onze met gleich. of 
Hoenderzop kleen gefneden , en wat Lemoen zap daat 
onder gedaan, t welk wy Warmoes noémen. — 
Blitum Peruvianım aldaar Quinta genaamt, is wel 
van Clufius onder de zoorten van groot Blitum be/chre- 
ven, maar zyne gedaante brengt mede , dat bet een 200r- 
te van Amarantus zy, want bet waft zoo boog als een 
man, met Delen een duim dik; en veel grooter b 
dan 't gemene Blitum, B Gë 
Naam. In ’t Latyn Blitum , ^t welk in "d Griek van ` 
BS STEEN 
