È — 
i MS 
wi 
VIN Boek, XLVI Hofi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 239 
Fructus hi apti funt cibo, cunctique in bortis co- 
jendi funt & propagandi per femina & transplantatio- 
nem, inftar braflice vel Raphani minoris , fi enim hoc 
non obfervatur , degenerant facillime; femi filveltres 
quafi funt, ac parvos gerunt fructus. 
` Nomen. Latine Trongum bortenfe , feu Solanum Indi- 
cum efculentum, Malaice Trong & Torong: Javanice 
Terong. Baleyice Toböng. Maccaflarice Trong. Terna- 
tice Focki Focki. Amboinice Toron & Tolon. Bandice 
Toron. Sinice Kyé. Portugallice Bringela. 
Locus. In cunctis fere aquofe indie infulis colun- 
tur, Amboinenfes autem dicunt , majorum fuorum 
tempore in Amboinam effe delata, unde & nullum 
eculiare apud ipfos gerant nomen, elba major fpecies 
a Sinenfibus introducta eft, inque Sina crefcit ad ma- 
nitudinem maximorum Cucumerum , uti hic in Am: 
Gm per hane nationem aliquando colitur. 
Ufus. Vulgaris fed vilis eft cibus per totam Indian, 
crudi non edi poffunt hi fructus, quum aquofi & in- 
fipidi funt, per longitudinem vero in quatuor diffe- 
cantur partes, & cum vino & faccharo fricantur , vel 
tantummodo in aqua faccharata , SE etiam in 
magnarum menfis admittuntur , Sinenfis autem fpe- 
cies femper optima eft, Hunc in finem elegendi funt 
fruétus neque nimis teneri , neque nimis adulti, ju- 
niores enim infipidi funt inftar caulium Braffice , ves 
tuftiores nimis durum habentcorticem , qui inter eden- 
dum desquamatur. - : 
Uti comperimus; hütrimentum prabent vile & a+ 
quofum, fed innoxium, non enim tam valide refri- 
gerant quam Europeorum Solanum, (ed temperati funt, 
& in omnibus permittuntur morbis, in Medicina nul- 
lum "habent “afm. 3 SS AA 
Tomati planta Americana ab Eufeb. Nierenb. bift. 
wat. libr. 14. cap. 64. defcripta, eadem videtur cum 
Trongo Indico. . : d ' 
Compertüm eft, Trongum album Amboinenfe in horti 
area fatum magna ex parte progerminafle , matri fimi- 
le, fed inter erant plantz quzdam fpinulofz , filveftri fi- 
tiles, unde concludi poteft, unam fpeciem in aliain 
degenerare: COM Ip) UE E 
vir BARUDENA H., Malab. part. 16. fig: 74: de 
pta eadem videtur effe planta cum Trongo Sativo, 
vel Trong Sina, licet Malabarenfis quodammodo fit 
fpinulofü, noftra vero mitis. Commelinus quoque pu- 
tat effe fpeciem Solani pomiferi , ac pro Focky Focky 
Bontit habet. Salutaris ejus ufus in ifto memoratur hor- 
to, quem hic fubjungemus, fi nempe oleum quoddam 
Opio fuperbibatur , lethale cenfetur, quum A Seen 
funt hujus folia in aqua contrita: item fruêtus ejus 
cubus perforati, & in Oleo Sefamino cotti Odontal- 
giam curant. ; 
Non aliter detegere poffum , quin Melongena Avi. 
tenne , & Bedengjan Arabum fint una eademque cum 
Trongo, ac nomen Melongena corruptum effe ex La- 
tino , quod Malum infanum notat , vel Latinum ex Ara- 
bico. ecien faltem effe Solani pomiferi concludo 
ex binis Dapperi figuris in Arabia pag. 154: ubi maxi- 
mus fructus quadrat cum fupra defcripto Tronge , ac 
minor rugofus eum fubfequenti Trongo agrefti albo , 
feu Trong Pra. 
Arabici autern feriptores maxime diffentiunt in qua- 
litatibus hujas fructus, Avicenna enim dicit fructum 
effe noxium , fed confitetur recentem melioris effe 
note. Contra Averrboes fructum Melongene laudat , 
fi rite fitprzparatus. Meojudicio non poteft effe fru- 
Gus nocivus, quum per totum Orientalem mundum 
ad cibum adhibeatur, praefertim apud Mahumetanos, 
quantique fecerit ipforum Propheta Mabemed , tefta- 
tur Facub Benfidi Aali, fequentia fcribens: — ` 
Mabomed judicabat homines ex adpetitu horum fru- 
uum, an effent 5 7 2 an vero ftupidi? Preterea- _ 
que dicebat idem d, fefe hanc plantam in Pa- 
radifo vidiffe, quum enim vi Carceri effet inclufus, 
SE Gabriël ex colo ad ipfum deveniebat ¿ac du: 
t eum in hortum voluptatis feu Paradifum , quem 
Arabes Gennet Elenaam vocant., ubi Mabemed inter 
Czteras hanc luftrabat plantam. 
Quum 
Zy zyn bequaam tot de koft yen moeten alle Zo de Ho- 
ven onderbouden werden door "t zaayen en-verplahten 3 
gelyk Kool ofte Radys, avant zonder dat weraarden zy 
zeer ligt, warden half wild „en dragen kleene vruchtens 
Naam. in ’t Latyn Trongum hortenfe: lanu 
Indicum plesk. Maleves Trong ‘a Een — 
vaanfch Terong. Baleyts Tohong. harnas ngs 
Ternataans Focki Focki, Amboinjch Toron en. Tolon: 
Bandanees Toron. Sinees Kyó. Portugeefch Bringela, 
Plaats. Zy werden febier in alle Eylanden van water- 
Indiën geoeffend, doch de Amboinezen zeggen, dat ^t by 
haar Voorouders tyden eerft in Amboina ingevoerd zy, 
daarom zy ook geen bexondere naam bebben ; bet groote wit- 
te geflagt is door de Sineezen ingevoerd; en werd in Sina 
zoo groot als de grootfte Komkommers, gelyk xy bier in 
Ambon door die Natie ook zomtyds gemaakt werd. 
Gebruyk. Het is een gemeene doch flegté koft door gé« 
beel Indien, raauw kan men ze niet eeten, als zynde wa» 
teragtig en onfmaakelyk, maar men [nydze na de lengiê 
in lukken; en ftooft ze met wyn en zuyker , of flegts een 
water-zop met zuyker, en dan worden zy ook op groote 
Heeren tafels de BEN » zynde de Sineeze zoorte altyd 
voorgetrokken. Hier toe moet men verkiezen noch die te 
jong, noch die te oud zyn , want de jonge zyn onfinake 
lyk, als kool-flronken , de oude zyn ie bard van Jcbelle ; 
en vervellen tn ^t eeten, ` 
Zoo als men bevind; geven zy een gering wateragtig, 
doch onfchadelyk voedzel , want zy verkoelen zoo fterk niet 
als ons Europifch Solanum , maar zyn getemperd , en in 
acd sitija toegelaten; iu de Medicynen hebben, xy geen 
gcbruyk. a> : ? $ 
Tomatl een Americaanze plgnte au Eufeb. Nieren- 
berg. hift. nat. lib. 14. cap. 64. befcbreven , fchynd bet 
zelfde te zyn met bet Ooft Indifche Trong. 
. Het is bevonden ‚dat van de Amboinfche witte Trong 
in een tuin op een bed gezaayd, bet meefte deel wel op- 
quam, en de Moeder geleek , maar daar waren er ook 
onder met doornen bezet , en de wilde gelyk , waar uit 
x oordeelen kan, dat de eene zoorte im de andere ver- 
 NrtA BARUDENA p. 10, fig. 74. in Hort. Malab. 
Kater ee bet zelfde te zyn met ons tamme 'T' rong; 
of Trong Sina , boewel bet Malabaarze min of meer door- 
nen „en bet onze geene beeft. Commelinus houd bet mede 
voor een Solanum Pomiferum , en voor bet Focky Focky 
van Bontivs. Een beilzamen gebruyk bier van wert in 
den Hortus vermeld , den welken wy bier by zullen zet- 
ten , te weten als men eenig oly op bet Opium drinkt, 
zon wert bet voor doodelyk gehouden , avaa tegen men 
gore zal de bladeren in water gewreeven , en gee 
lronken. Item de vruchten met naalden geprikkeld, en in 
Oleo Sefamino gekookt , genezen de tandpyn. 
Ik kan niet anders bevroeden ‚of Melongena van Avi- 
cenna , en Bedengian der Arabiers, zyn een en bet zelfde 
met ons Trong, em dat den naam Melongena of ver- 
draayd is van bet Latyn/che Malum infanum ; of bet La- 
tynfcbe van *t ie Cf Immers dat bet een xoorte zy 
van Solanum pomiferum , doen my geloven de twee Fi- 
Data „die men ziet in Dappers Arabia p. 154. alwaar 
e grootfte vrucht accordeert met ons bovenftaandé Trong, 
en de Kleene ruige met bet volgende Trongum agrefte 
album, of com Pra, - 
De Arabifche Schryvers verfchillen magtig Zu de eygen- ` 
Jcbappen dezer vrucht , want Avicenna maakt de vrucht 
Jcbadelyk , doch bekend , dat de werfche beter is. Daaren- 
tegen Averrhoes, pryfl de vrucht Melongena , indien ze 
wel en na beboren toebereyd is. Myns oordeels kan bet gee 
ne fcbadelyke vrucht zyn, dewylze door den gebeelen Os 
rient tot de koft gebruikelyk is, inzonderbeid by de Ma- 
bometanen ; en boe grooten liefhebber baar Propbeet Ma- 
homed daar van geweeft zy , getuigt Jacub Benfidi Aalis 
aldus daar van fcbryvende : 
Mahomed oordeelde de menfchen ; na dat die grooten 
trek tot bet eeten dezer vruchten badden, fcbrander , of 
dom van berzenen te zyn; daarenboven zyde Mahomed, 
dat by dit gewas in "t Paradys gezien badde, want wan- 
neer by eenmaal met geweld in de gevangeniffe was ge- 
bouden , zoo daalde den Engel Gabriel uit den Hemel neer; 
en voerde bem in den Hof der Welluft of Paradys (dien 
de Arabieren Gepnet Elenaam noemen) over, alwaar 
Mahomed onder andere dit gewas zag. ` Wan 
