VIH Boek, L Hooft. 
CAPUT QUINQUAGESIMUM. 
Capficm Indicum. Tycbili. 
y TTiignis & aqua in terra adfinitatem habent, fic 
jnter plantas varia obcurrunt genera, quarum 
fpecies extreme obpofitz quoque funt qualita- 
tis, uti ignis & aqua, atque adfines tamen fibi funt 
per mediam quandam fpeciem. 
Sic adfinitas quzdam eft inter ferventes Caryophyl- 
los, & frigidas Jémbofus er filveftrem arborem , que 
Arbor rubra vocatur, ac fic a frigida Indica Stromonia 
natura per temperatum Trongum tranfit ad fervens & 
urens Capficum , feu Piper Brafilienfe, quod demon- 
ftrat character foliorum fuorum; declarans adfine effe 
Solanis. ; is 
Hoc Capficum hodie creditur per Hesperie regionis 
nationem primo ex Brafilia , India Occidentali & O- 
rientali in Europam fuiffe translatum , veteribusque 
ignotum fuiffe , ulteriore autem disquifitione comper- 
tum eft, hoc a vero alienum effe, immo puto penitus 
erroneum effe; ac dico Plinio & Aftuario jam fuiffe 
potum ; atque ex India Orientali fenfim in Occiden- 
talem fuiffe delatum. Concedo , illud , quod hodie in 
noftris oftenditur regionibus , primo ex Americanis 
fuiffe translatum ; & ab Indie Orientalis planta pa- 
im di > A ro ee 2A 
Prateribo itaque amplam dare fatis noti Brafilienfis 
Piperis defériptionem , quod a Carolo Clufio, Dodoneo, 
ac prefertim ab Italo Gregorio de Reggio fa&um eft, 
qui pofterior in peculiari tractatu duodecim ejus de- 
Cupüt Beie, 
. Indicam itaque genus; vulgo Ritsjes feu T/cbilé di- 
&tum in tres divido fpecies, uti primo in magnam ru- 
bram, fecurido rubram parvam , tertio luteam parvam, 
quarum quevis fuas iterum habet varietates. 3 
` Primo Capficum majus rubrum. Malaice T/cbili Ayer, 
frutex eft; qui fponte fua non bene fefe erigit; fed 
fuffulciendus eft; tam ob ejus gracilitatem, a am fru- 
Gau gravitäteni, Ejus furculi fant angulofi, párum 
ftriati; fragiles, & virides. Folia ejus quatuor polli- 
ces longa funt; digitum lata, illis Perficariz fimilia, 
Solanorum quomodo characterem' habentia , una enim 
ejus pars prope petiolum anguftior eft alterá , funtque 
porro obfcure vireñtia, glabra, paucis obliquis admo- 
dum coftis pertexta ; ab utraque parte protuberantibus. 
. Flos ejus ftellatus eft, ex quinque fexve albis peta- 
lis conftans;cum totidem ex violaceo fufcis feu plum- 
beis ftaminulis in centro, 
Fructus cum Brafilienfi Pipere maxime convenit ; 
fant enim SCHER filique ; ab illo in hac re differen- 
tes, quod non, fint coniformes, vel füperius acumina- 
te, fed obtufé & compreffz , ach obtufi effent di- 
giti. _Extétior ipfarum füperficies non glabra eft , fed 
finiofa & ftriatá ¿ primo viridis, dein eleganter fplen- 
dens , & rubra inftar Coralliorum politorum. Per me: 
dium harum filiquarum fulcrum tranfit , quod alis feu 
pelliculis fructum quodammodo in binas tresve divi- 
dit cellulas , in quibus tenuia ac plana teconduntuf 
femina ; plerumque alternata , fubrotunda; & ad unam 
partem excavata; inftar crefcentis Lune, vel inftaf 
Cordis; ex flavo colore albentia ; quale & fulcrum 
eft. Neutiquani hzc femina totum replent faccum 
feu fru&um, maxima enim ejus pars vacua eft, feu 
vagis filis pertexta, : t > 
Hecque fila & femina ferventiffimi fünt faporis ; 
primo auteni nüllus fentitur ardor, immo filique ca- 
ro multo inagis fatua eft feu aquofa, unde & Water- 
itsjes vocatur, brevi autem poft tanta perfentitur 
acrimonia & ardor in ore & faucibus, ut multo pene: 
trantior & calidior fic quam in fübfequentibus mino» 
ribus fpeciebus. =. 
, Hzc fpecies varietateri quandam habet, foliis ac 
floribus non diverfam, fed ejus filique vix digiti arti. 
culum longe fünt, craffe, & ws compreffe & 
gibbofe, & quadam quafi bulbofz, fplendentes quo: 
Bere ‚faporis acrioris. Utriusque filique deor- 
um femper pendent , uti & flofculorum pedunculi 
deorfum fle&untur. Si filiqua hz confringantur, aqua 
quadam cum granulis exfilit, 
Secundo 
i 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
247 
L HOOFDSTUK. 
Het Capficum, ofte Ritsjes, 
Elyk bet vuur en water in dé &ardé t’'zamen maász 
C Jcbap maken, zoo vind men onder de plates x 
‚verfcbeide geflacbten , wiens uitterfle zoorten van 
Jirydige eygenfchappen zyn , gelyk vuur en water , én eg- 
ter bunne maagfchap t'zamen knopen door eem middel- 
zoorte. ` 
Zoo vind men een máag [chap tu[Jcben de beete Nagele 
en koude Famboezen, e PEE boom Arbor Ru ^m 
en nu van de koude Indifche Stramonia gaat de natuur 
over door de getemperde Trongs tot bet beete en branden- 
de Capficum of Brafilifche Peper ,’t welk, witwyzende dà 
caratter aan zyne bladeren, zich mede reekend onder dé 
maag {chap van Solanum. ` ` 
an dit Capficum gelooft men bedendaags, dat bet 
door de Hesperifcbe Natie eerftmaal uit | "€ s Weft- en 
Ooft-Indién in Hardie prhraet > en de Oude onbekend z 
geweeft, maar by nåder onderzoek bevind men dit mié 
waarfchynelyk te zyn , ja ik boude bet voor eén notoir 
abuys, en zegge, dat bet Plinio en Aétuario zy bekend 
geweeft en uit Ooft-Indién in de Wefterfcbe delen allenx- 
ens gebragt. Ik ftaa toe, dat bet geene men bedendaags 
in onze Landen teond, eerft uit de att Landen 
gebragt zy, en van bet Oo/t-Indifcbe wat ver/chille. 
D zal dan overflaan de befchryvinge van de geñorgzaam 
bekende Brafily-peper , wytloopig befchreven door Carol. 
Clufius , Dodonzus, en inzonderbeid 12 zoorten by 
den Italiaan Gregorius de Reggio „ineen byzonder Trac: 
taatje van deze plante gemaakt. | Eer 
Het Ooft - Indifche eng wi , in "i geméen Ritsjes of 
Tfchili genaamt , verdeel ik in 3 zoorten, als X groote 
roode , 2 kleene roode , 3 kleene geele , waar van ieder baar 
bee beeft. En 
cum majus rubrum, Gen Tichili Ayer, is 
werden , zoo wegens zi “ranked als 
boe, 
rett, breukzaam , iy el 
een 
m. =: ; ; 
De bloem is gefternd , wit 5 én 6 witte blaadjes gemaakt, 
met zoo veele violet-bruyne of loodverwige /pitsjes in de 
midden. ` = 
De oruchten komen met de Brafilifcbe Peper naaft over. 
een, want bet zyn lankwerpige bouwen, daar in vers 
fchillende , dat xy niet kegelformig of vooren toegefpitft zyn; 
maar bot en - phe als of bet flompe vingers waren. ` 
De buitenfte vlakte is ook niet even; maar bogtig en vo 
dollen., eerft gras-groen, daar na fcboon blinkend-rood ‚als 
gepolyfte Coraalen: Door ‘de midden van deze bouwen , 
gaat een pilaar, die met zyne vlerken ofte vellekens de 
vrucbt eenigzints in 2 ofte 3 cellekens verdeeld ; daar in 
pos pe dunne platte zaden, meeft overdwers rondachtig , 
doch aan de eene zyde met een keepje, als een wajlende 
Maan, of als een bert, uit den geelen wit, gelyk ook de 
pilaar. Zy vervullen bet faxken geenzints , maar’t groot- 
fle deel deszelfs is ydel, of met ydele draden doorweven. 
- Deze &üdeti en wezels daar rondom, zijn zeer beet van 
Smaak , doch in *t eerfte gevoeld men geen brand, ja bet 
vleefch van de houwen is veel meer laf of wateragtig, 
daarm men ze Water-Ri jes noemd , maar kort daar na 
` gevoeld men alzul E berpigbeid „en brand in mond 
en keel ,dat ze vetle beter bouden dan de volgende kleene 
moorte. —— 
Dit geflachte beeft nog eene veranderinge aan bladeren 
en bloemen niets verfcbillende , maar de bouwen zyn 
lyk een lid van een vinger lank, dik, vooren diep nge- 
drukt en bultig „zommige wat evener als bollen ‚mede blin- 
kend-rood , en wel zoo fcherp. Beide deze bouwen bangen 
altyd neerwaards , gelyk ook de bloempjes met bare ftelet 
onderwaarts gebogen ftaan. Als men de bouwen in ftuk- 
ken douwd , zoo fpringt "er water met eenige korls t e 
2. D 
