VIII Boek. L Hoofifl. 
Nomen Portugallicum in India eft Recche, feu uti 
noslegimus Retsje, unde derivatur Rechear, & Re- 
chead, h. e. {algama , feu fructus quivisaceto, & mu- 
ria conditi, quod nunquam fit fine hisce filiquis. Bel- 
gice nos ipfum vocamus Ritsje, ac Ternatenfes , Se 
Amboinenfes Ritsja. -Malaice Lada Tscbili , ac: tan- 
tummodo Tshili, unde multi crediderunt, hoc Pipe- 
ris genus primum ex regno Chili fuiffe translarum , 
uod cum vero non videtur convenire. Minoricum 
jure a quibusdam Piper Indicum, feu Indianum voca- 
tur, quum omne Piper ex India deferatur. Pra om- 
nibus autem deridendus: eft ifte bonus vir, qui pre 
ignorantia linguarum , ac fimilitudine vocis Reccbe 
Ricinum. Americanum vocavit, verum enim nomen In- 
diz Occidentalis. eft Axi, feu uti nos legimus Achi. 
Javani, Balaienfes, & Maccaffarenfes confundunt il- 
Jud cum Pipere longo, primis enim nationibus dici- 
tur Tabe, & Tabia , & Maccaffarenfibus Lada. Boe- 
ice Paffee. Bandice Caledupa; in vicinis noftris U- 
jafferenfibus. Cadurpa. 
Tres autem. memoratz fpecies fequenti diftinguun- 
turmodo; Prima, & maxima vocatur Tschili Be/aar , 
& Tschili ayer. Javanice, & Baleyice Tabe. Lomboc: 
Secunda, feu media fpecies Tycbili Mera. Baleyice 
Tube Kling. Tertia Tscbili Cuning. Baleyice Tabe 
Rawit. Capficum Occidentale preter dicta nominafub- 
fequentia. gerit, Belgis Spaam/cbe Peper, quum ex 
nove Hifpanie regionibus fit adductum. In Portu- 
allia vocatur Pimentaon , quafi dicas y eh ‚feu 
iperis congener, item Pimenta d Brafil, feu Brafili- 
enfe Piper. Vocem Axi. Portugalli fcribunt. 4chi, 
unde defcendit Indica vox: Acbar, quod nos legimus. 
Atsjar, idem denotans quod fupra ditum Reccheado. 
Locus. Ego, uti dixi, puto effe plantam Indica, 
ab antiquis jam temporibus per toram Indiam Ori- 
entalem notam, nullaque eft edicula, feu area tam 
pufilla, nec ullus paterfamilias tam pauper, fi modo 
terre angulum prope cafam poffideat , quin Tshili 
concedatlocum, quum aroma fit adeo familiare , & 
catholicum, ut quotidiano conducat cibo. 
Ufus-ejus in India multo vulgatior eft ipfo. Pipes 
fe, quum ubique tam facile plantari, & coli poflit , 
atque hinc quivis, quam pauper etiam fit, illud. ni- 
hilo conquirere poffit; Cuivis additur. condimen- 
to, quod Piper aliter ingreditur , licet multum 
ab cjus fapore differat, & acrimonia illud fuperet. 
ludi adeo huic funt adfueri , ut ejus filiquas groffo 
modo conterant, & cum cibis comedant, quem in 
finem virides potiffimum eligunt filiquas, qua ad pri- 
mum guftum acriores funt maturis, dicentes incolas 
maturos fructus primo quidem effe debiliores , fed dein 
vehementiorem in ore cauffare ardorem teneris inma- 
turis. Europei noftrates hisce quoque adeo adíüeti 
funt, ut indigenis palmam ‘dare negent, eis; 
Exquifitus quoque oris fapor detexit, quosdam efle 
cibos, qui cum Tschili mixti preftatitioris: fünt. gu- 
ftus, quatn fi cum Pipere preparatieffent, prefertim 
Amboinenfium Papeda , ac quodvis sAtsjar „ quum 
vero tam fervidi fint, vel potius cum inodico calore 
mordentem , & corrofivam habeant acrimoniam, 
hinc quotidianus ipforum ufus non quibusvis condu- 
cit hominibus, prefertim calidis, & biliofis, neque 
illis, qui Afthmate, tuffi, vel quovis pectoris morbo 
laborant, nimium. enim fanguinem. inflammant , & 
pectus obprimunt , contra pinguibus hominibus, qui- 
E frigido, & pituitofo laborant ftomacho, quam 
aluberrimi funt hi fructus , concoctionem enim promo- 
vent , nimios ventriculi exficcant humores , ejusque na- 
turalem excitant adpetitum. In quibusdam mulieribus 
obfervatum fuit, quam maxime profuiffe ipfarum con- 
ceptui;ac fzecunditati,unde & coenobitis prohibiti funt. 
uumque conpertum fit, Tycbili amatores cito. fe- 
nefcere, rugofos. & frigidos cfe, binc multi funt 
putantes, tam Tscbili quam quodvis Piper frigide 
effe nature, fed hi fimul dicant Solis radios itidem 
effe frigidos , quum accenfam candelam. meridie ‚ex- 
ftinguere valeant, fed-major ignis minorem fuffocat, 
fic ` vie meliore jure dici poteft, vehementem Pi- 
peris, & Tschili fervorem naturali noftro calori ni- 
mis fortem effe, accaufticum, 
hunc fuffocat, & enervat. | 
Tom. F^. 
fique nimis ufurpetur, 
; Fulius 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
249 
De. Portugeeze naam is in Indiën Recche, of gelyk 
wy lezen Retsje, waar van komt Rechear , en Reche- 
ad, dat is allerbande vruchten in Azyn, en Peekel, inge- 
leid y. "t welk nooit gefchied zonder deze bouwen. In ’t 
Duits noemen Wy ze Ritsje , en de Ternatanen, en Am- 
boinezen.Ritsja. Op Maleyts Lada Tschili, of /legts 
Tschili, bet welk veele beeft doen gelooven , dat dit 
Slag Peper eerft uit het Koninkryk Chili gebragt xy, bet 
welk niet, waarfchynelyk. is. Nog minder reden bebben 
zy, die bet Piper Indicum , ofte Indianum genoemd 
hebben, want alle Peper komt uit Indien. Bowen al is 
te belachem die goede man, die bet. door: onkunde van. de 
taale, en gelykbeid van bet woord Recche genaamt beeft 
Ricinus Americanus, want de regte naam in Weft-In- 
dien is Axi, of gelyk wy lezen: Ach, De Javanen, 
Baleyers , en Maccaffaren confundeeren bet met lange Pe~ 
per , want de eerfte Natien noemen bet Tabe, en Tabia, 
De MaccafJaren Lada. Boegis Paffee. In ^t Bandaas 
Caledupa. In onze nabuurige Uliaffers Cadurpa. 
De drie voornoemde zoorten, werden aldus onder/cbei- 
den, deeerfte, en grootfte biet. Tshili-Befaar, en Tschili 
ayer, In 't Favaans, en Baleys Tabe Lomboc: De 
tweede of middelzoorte bier Tschili Mera. fort Baleyts 
Tabe Kling. De derde Tschili. Cuning, Baleys 
Tabe Rawit, Het. Capficum Occidentale beeft be- 
balven: de voorfchreve namen nog deze. By de Neerlan- 
ders Spaanfche Peper, om dat bet uit de niewwe Spaan- 
Jche landen aangebragt is. In Portugal biet bet Pimen- 
taon, als of men zeide Piperattrum , eennabootzer van Pe- 
> als mede Pimenta d’ Brafil , Brafilifche Peper. 
Het woord Axi fchryven de Portugeezen , Achi y waar 
van komt bet Indifcb woord Achar , ’t welk wy lezen 
Atsjar, beduidende even ’t zelve als ’t bovenftaande Rec- 
cheado, ` EES 
Plaats. Ik boude bet, als gezegt, voor een Inlands ge- 
«vas , al van oude ead door gebeel Ooft-Indien bekend, 
en daar is niet een buisje , of erfje zoo kleen, en niet een 
Huisvader zoo arm, die maar een kleen boekje land by 
zyn butje beeft , of by gund. den Tschili-boom een plaats, 
om dat bet een zoo algemeene fpecery is, en in de dage» 
bykze koft nodig. d 
Gebruyk. Zijn. gebruit in Indien is, veel gemeende 
dan van,de Peper , om dat. bet overal zoo. > plant. 
is, en een ieder yboe arm by zy,’tzelwe by der hand beeft 
Men: doed bet in allerbande fouce , daar men anders de 
Peper in gebruikt « boewel ’t in fmaak veel daar van ver- 
Jcbild , en ook in fcberpigheid dezelve overtreft. De In- 
dianen zyn er zoo aangewend, dat zy de bouwen maar 
groffelyk in flukken wryven „en met de koft opeeten ; 
waar toe zy nog, meefl de groene. bouwen neemen, die in 
’t eerfle proeven, fcherper zyn dan de rype, waar tegen 
de. Inlanders inbrengen, dat de rype vingers wel in *t 
eerfte laffer fcbynen , maar daarima een velder brand. in 
de mond veroorzaken dan de jonge onr ype. ‚Onze Euro» 
pianen zjn er mede zoo aangewend , dat zy de Inlanders 
niet willen toegeven. ju cy ede ee 
Ook beeft de nauwkeurige mond ondervonden, dat "er 
zommige/pyzenzyn, die met Tscbili beter {maken dan met 
Peper , gar n de Amboinfche Papeda,-en aller- 
bande Atsjar , doch dewyl zy zoo exceffive beet zyn , 
of veel meer by een matige bitte een bytende , en corrofi- 
ve fcherpigbeid hebben , zoo is derzelver dagelykze gee 
bruik niet voor alle men/cben.dienftig „i erbeid voor 
geen beete colerique , als mede die met korte aofJem, boeft, 
of eenig gebrek der borft beladen zyn, want zy ontfleeken 
bet bloed te zeer , enfcbielyk , en benouwen de borft , daar 
en tegen voor vette menfchen, en die een vogtige mage 
hebben, xynizy zeer goed, want zy bevorderen de con- 
co&tie , droogen de mage op , en prikkelen. deszelfs natuur- 
lyke graagbeid, - By zommige vrouwen beeft men bevon- 
den, dat zy baren vruchtbaarbeid merkelyk. dienden, en 
daarom zyn zy de Kloofterluiden verboden. 
Dewyl men ook bevind, dat de. flerke Tschili-eeters 
vroeg oud, rimpelig , en koud werden; 200 zyn Ter veele, 
die dryven, dat zoo wel Tschili als alle Peper-koud van 
aart zyn, dochdeze luiden moeten met eenen zeggen , dat 
de Zonnefchyn ook koud zy ‚som: dat by een aangeftoke- 
ne keers op de middag kan wii doen, te weeten een groot 
vuur verdooft een kleender, zoo moet men dan met beter 
reden zeggen , dat degeweldige bitte van Peper , en Tsobi- 
li voor onze natuurlyke warmte te flerk zy y ente: 
gebruikt dezelve uitdoove. Ge? 
Ii Julius 
