250 
Fulius Scaliger l. c. reprehendit. Cardanum , illum 
minus flavum Capficum , quod acerrimum eft, noxis 
um immo venenofum habere, dicitque contra, in fua 
patria non tantum Gafcones rufticos , aggerum foffo- 
res, fimilesque robuítos homines , avidiffime in jus 
fculis illud edere, fed venerabundos quoque flami- 
nes, & l'rancifcanos Monachos in hortis fuis. planta- 
re, non tantum ob elegantis fructus adfpectum , fed 
etiam ad ejus.ufüm in cibis; atque, uti credunt, ut 
per ejus frigidam naturam libidinem exftinguant ; quin 
potius excitent y videtur autem mihi Dominus Scaliger, 
éjusque monachi quam maxime fabulari, quis enim 
credere poffet, tam fervens aroma libidinem exftin- 
&urum ele, melius itaque dixiffet, flaminibus falu- 
tarem effe cibum, quum non magnum peragant la- 
borem.s pingues fint, ac pituitofum habeant ftoma- 
chum, quem corroboraret, &exficcaret; Hifce obs 
ponere quis poffet, quum Tscbilé tam fervens fit, qui 
fiat, ut Indi, qui exufto quafi laborant fanguine, & 
fub fervido habitant coelo, tanta copia illo innoxie 
utantur; Hisce refpondeo, primo creatorem cunctos 
incolas ita .conftituiffe, & generaffe, ut popularem 
fuum cibum facilius digerere. poffint peregrinis. Se- 
cundo:Indos calidiore, & ficciore ftomacho predi- 
tos, cibum fimilis nature melius digerere, & mace- 
rare poffe, immo licet fere fit venenofus, Europe- 
is. Tertio Europzos in calidis regionibus multo de- 
biliorem , & flaccidiorem habere ftomachum, quam 
in patria fua , qui fimilibus acuentibus aromatibus 
refocillandus , & ftimulandus eft: Dicoque iterum , 
Tscbili acrimoniam. non oriri ex fervore maximo, 
licet hic in initio. perfentiatur, fed ex corrofivo hu- 
more, .Cum vulgo itaque ftatuendum eft , Tscbili 
fervidum effe quarto gradu, qux res a Medicis na- 
ture quam maxime noxiz, & contrarie cenfentur, 
Cavendum fibi eft, fi quis hasce aperiat filiquas ; 
ne fubriles humoris rivuli oculos. vel nafum tangant, 
cerebrum enim quam maxime conmoyent, mucum, 
& lachrymas copiofe provocantes.. Ardor quoque 
per binas horas in digitis percipitur , quum filiquas 
Quis aperuerit , vel fricaverit , prz omnibus autem 
nocent pectori, & bronchiis , praefertim fi .carboni- 
bus inponantur ; vaporque ipfarum excipiatur, tan- 
tum excitat hic anxietatem , acfi quis fuffocaretur , 
tantamque excitat tuffim, & ru&us , acfi quis pul- 
monem ,-& hepar evomeret. ` i 
DER LAS E e, ue 
.;Hoe expertus fui.in magno Pipere Hifpanico 
D Sa, ca 4 
‘non eft tam acre Indico, D ae za 
itinere, quum nebulones quidam nos ex camera. qua- 
dam depellere ftuderent, deponebant ipfius: filique 
portiunculam fupra carbones in angulo cubiculi ; un- 
de omnes, qui paucum tantum adtraherent fumum, 
viderentur fuffocari , donee liberum haurirent y & 
adtraherent aérem. 
Si gute hisce adarerit labia vel os, aqua ne ablu« 
at, unde.ardoris fenfus augetur, fed oleo , vel alia 
pinguedine. illud obliniat. -Quotidie enim in India 
cum Fschili tales inftituuntur artes, ac novitiani hoc 
falluntur; gum elegantes hasce.rubrasque in foro 
adfpiciant a Debt quas pro Cerafis „ vel aliis. delica- 
tis emunt fructibus, quos: avide comedere tentantes 
fefe deceptos vident, ac penitentiam agunt. - 
eo s £ i 
vo initi oS aw gues 
In quibusdam legi Herbariis modum corrigendi hoc- 
In 
ce Piper, '& ad ufum aptum reddendi , qui mihi fatis 
E » AC conveniens videtur , ut huic inferatur Hers 
ario Indico fequentem in modum. 
N rfr rubre fpeciei, cum pedun- 
culis.decerpti, & in-umbra ficcati, EE in 
fartagine cum farina craflas ita ut fragiles fint , depu- 
ra hos iterum detergendo, & pedunculos abrumpen- 
do, dein forcipe in parva illos difleca frufta, atque 
cuivis unciz libram farine admifte, admifcendo ali- 
quid fermenti panis rite fubaéti paftz forma, ex qua 
parvi pinfuntur panes in furna , dein hofce co&tos in 
frufta feinde, & panem bis coctum-ex iis compone 
tam ficcum , ut in mortario facile in pulverem redigi 
& conminui poffit; qui demum cribrandus-eft. : 
EL 
Maturi fumantur. 
Hunc 
^HERBARII AMBOINENSIS 
Liber VII cap: T.i 
Julius Scaliger loc. cit. beftraft Cardanum , dat p 
de kleene geele Ritsjes , die de fcherpfte zyn , van fchades 
lykbeid en venyn fufpect boud , en zegt daar en tegen 
dat bet by hem niet alleen de Gafconje-beeren,, dykgra: 
vers, en diergelyke grove men/chen zeer graag in alle 
zoepen eeten , maar ook de Eerwaardige Paters , de Fran. 
cifcaner Monniken planten bet in bare tuinen, niet alleen 
om bet gezigt van de fchoone vrucht, maar ook om in 
de koft te gebruiken, en zoo zy gelooven, door deszelfs 
koude de vleefchelyke begeerten uit te bluffcben (of liever 
aan te queeken) waar in my dunkt , dat gemelde Heer 
Scaliger, en zyn Monniken geweldig beufelen ; want 
wie kan gelooven, dat zulke beete fpecery de vleefchely.: 
ke luft uitdooven zoude, by badde beter gezegt , dat het 
voor die Paters.een gezonde koft was, om dat ze meis 
nig werken, zwaarlyvig zyn , en cen verf)ymde mage 
bebben, om dezelve op te drogen ; Men mogte bier tegen- 
werpen, als de Tschili zoo overmatig beet was; hoe ze 
dan de Indianen, die alrede een verbrand bloed bebben; 
en onder een beete Hemel woonen, in zulke menigte, en 
zonder fcbade gebruiken konnen, bier op diend tot ant- 
woords. Ten eerflen dat de Schepper alle Inwoonders 
zodanig genaturalifeerd beeft ; dat ze baar inlandftbe 
koft gemakkelyker konnen nuttigen, dan een vreemdeling, 
Ten tweeden, dat den Indiaan een-beeter , en drooger 
maag hebbende , de fpyze van diergelyke aart ligter vers 
teeren kan, ja zomtyds ook balf venynige koft, dan een 
Europiaan. Ten derden , dat zelfs de Kuropiaanenin de 
beete. landen flapper mage bebben dan in bun Vaderland; 
en met diergelyke prikkelende bitte moet opge/cherpt wer- 
den, en ik zegge nogmaals , dat de fcherpbeid van de 
Tschili niet kome van een exceffive bitte , boewel men 
zulks in °t eerfle gevoeld, maar door een corro ive vog- 
tigheid. Men moet dan met de gemeene man vaft ftellen, 
dat Tschili beet zy in de vierde graad , «velke- dingen 
van. de Artzen-de natuur geweldig tegen gebouden were 
das: hers! A vr A SE cfe 
„Men zi in *t-openen van deze bouwen, 
dat de fubtile Beier nietin de oogen, of neuze ko- 
men y want zy ontfleeken de berzenen magtig , en ver- 
wekken not, en tranen. De bitte gevoeld men ook web 
een paar uuren aan de vingers, als men ze geopend, 
of gewreven beeft , voor al is bet een fchadelyk goed 
voor de borfi, en longe-pype , zondérlyk-als men. bet op 
koolen /myt, en den rook daar van-ontfangt , verwekt. 
bet zulke benauwtbeid , als of men verftikken wilde, 
met boeften , en ruspen , als of men longe , en lever 
zoude willen witfpuwen, 
Dit. beb ik ervaren-aan de groote Ce sagen 
die noch. zoo feberp niet is als de Ooft-Indifche , in 
myne Portugeeze pelgrimagie, wanneer eenige guytzak- 
ken ons uit de kamer wilden bebben, zy op een jcherf= 
je met koolen eenige ftukjes van die bouwen in een boeke 
je verborgen zetteden , waar op alle die maar een wei- 
nigje van dien rook ontfingen; meenden té verftikken y 
tot dat ze in de vrye lucht quamen. 
Als iemand de lippen, of mond daar mede verbrand 
beeft, moet dezelve met geen water fpoelen, waar door 
bet gevoelen van de brand vergroot , maar met oly, of 
eenige vettigheid fmeeren. Dagelyks werden in Indien 
diergelyke poetfen met Tschili bedreeven , inzonderbeid de 
nieuwelingen bedrogen , als zy deze fchoone roode bouwen 
op de markt zien; dexeloe voor Ker[Jen , of andere lek- 
kere vruchten koopen „ en' greetig daar inbyten , doch boe 
Sa zy daar berouw van bebben, kan men licht det: 
e 2 
Jk beb in zommige Kruidboeken een manier gelezem s 
deze Peper te corrigeeren , en tot gebruik bequaam te ma- 
ken, dewelke my aanflaat, en bet dunkt my goed in dit 
Ooft-Indifcbe Kruidboek in te lyveny zynde. aldus. 
Neemt de rype bouwen van *t roode geflacht y met bas 
re ftelen afgebrooken , eniin de fohaaduwe gedroogd y 700 
ze dan in een pan met grof meel, dat zy bryzelig werden, 
veegt ze weder af, en xuiverd ze van de fielen, daar 
na Dud ze in kleene flukken met een febeer g neemt tot 
ieder once een. pond meel, maakt daar uit een deeg, met 
wat zuurdezem, en als bet wel gereezenis , formeerd daar 
uit broodjes, die men in een oven bakt , de gebakkene [nyd 
aan flukken, en maak-befchuit daar wit , die 200 droog, 
moet zyn, dat men xe gemakkelyk in een vyfel pulverifee 
ren, en daar na ziften kan. . Dit 
