VIII Bock. L Hooft. 
Hunc pulverem, qui mihi fulvis Brafilianus dicitur, 
ad ufum ferva, cui fubfequentes tribuuntur ad cibum 
facultates, quum omnium ciborum faporem excitet, 
ventris fatus expellat, unde largiter admifcendus eft 
cibis humidis, & flatulentis , ac fepius matutino tem- 
ore adfumendus eft cum jure carnium , ut nimias 
ventriculi humiditates exficcet, & tollat, ipfum ca- 
lefaciat » cóétionem promoveat 5 urinam pellat, & 
vifum acuat, Si per tres continuos dies ingeratur 
cum Poley deco&o , foetum mortuum expellit. Cum 
melle in Emplaftri formam redactus hic pulvis Scia- 
tice, & Podagrz dolorem fedat, & cum melle cocto 
inlinitus Anginam inflammatoriam curat. Cum Sale 
Nitri mixtus, omnes tollit deformes cutis maculas. 
Silique aque puteali incoéte Odontalgiam curant, fi 
cum hac os conluatur, dentesque roborat vacillantes, 
Eufeb. Nierenberg. bif.. mat. libr. 15, cap. 80. fex 
Mexicani Piperis defcribit fpecies , dicitque vocem 
Chilli in illa regione elle indigenam , uti & cunctis 
iftis fex fpeciebus additur, Agis autem eft vox Hay- 
tine ex Efpaniola oriunda; unde concludi poflet per 
Hifpanos trans Philippinas in Indiam Orientalem fuis- 
fe translatum; In eodem capite dicit magno in ufu 
effe apud Mexicanos ad cibos, ut adpetitus excitetur; 
fed addit fimul noxiam. ejus qualitatem , fi nimia ad- 
fumatur copia, uti fanguinis inflammationem , Dyfen- 
teriamz renum , ac lumborum dolores, ac prefertim 
Pulmonis morbos, ac Phthyfin. . 
[n Antillis, fed Charybeis infulis Axi, & Caribe 
vocatur, atque Gallis ibi habitantibus Pyman. Tres 
ibi ejus funt fpecies, quarüm prima obtufas, & füb- 
rotundas gerit filiquas, rubras, nec majores Caryo- 
phyllo, binz alie longiores, & cornutas habent filis 
quas; rubras quoque. Indi ibi etiam credunt nimia 
copia ingeftas, homines inde frigefcere, quod ita in- 
I endum eft; Tscbili humidum radicale confumere, 
A alimentum eft vitalis noftri caloris; qui hinc e- 
tiam exftinguitur, ac minuitur; 
; Denique mihi utile videtur hic fubjungeré Zei des 
feriptionem, & ufum ex Fo/eph. Acofta, quum ad hu- 
jus plante cognitionem maxime conducat, & üt ad» 
pareat; catholicum effe aroma per totum mundum 
difperfüm , fcribit itaque libr. 4. cap; 20. Aroma; 
quod Deus Indi Occidentalis populo Org TO- 
prium largitus eft, eft illud, quod in Caftilia Piper 
Indicum vocatur, & in India generali nomine , de- 
fumpto a primis infulis ibi deviétis, Axidicitur, quod 
illa lingua denotat Cu/co ucbu, & Mexicano Chili, 
quod fatis notum eft, unde nec neceffe eft, multa de 
hoc conmentari., Hoc folummodo fciendum eft, a- 
pud antiquos Indos quam maxime eftimari, fecum 
` Pi ubi: de- 
enim hoc ducebant ab uno in alium locúm 
D 
ficiebat; tanquam mercaturam neceffariam; ` ^ 
Axi varias habet fpecies, viridem m 
quedam acerrima 
das. 
bram, & luteám , fünt 
fpecies molliores nec ita fervide, funt & quaedam 
ulces, que Crude ex manibus eduntur. ` Sic & alia. 
E quzdam fpecies eft, quz fi in ore mafticetur , 
ufci odorem fpirat, ac bone eft note. 
Pars Axi urens; aë mordens , funt venula ; & gra- 
nula, reliquum innocens eft. Viride editur , fic- 
cum, conminutum , ac totum etiam in cibis; & obfos 
niis, ita ut pr&cipuum fit condimentum omnium a- 
Tomatum Indie, fique modice edatür, ftomachi co- 
€tionem promovet, fi vero nimia ingeratur copia; 
pravos fortitur effectus , naturá enim fuâ fervidiffi- 
mum eft, humidum, & penetrans, unde, fiajuveni- 
bus, nimium ufürpetur , quam maxime ipfis nocet. 
Ut vero Zxi temperetur, fal adhibent, quod maxi- 
me illud temperat, & corrigit, quum obpofitos inter 
fefe ¡habeant effeétus, quibus mitigantur. 
Hanc ipfam plantam defcribit Nicol. Monard. cap. 
54. füb nomine Piperis Indie Occidentalis , ex adnota- 
tionibus autem Caroli Clufii patet, Capficum efTe. 
Tom. Y, Dr, 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
Ost 
.. Dit poeder dan, bet welk ik pulverem Brafilianum 
noeme „bewaärd tot bet gebruik , want aan ’t zelve werd dé 
volgende nuttigbeid toege/chreeven ; bet is bequaam in aller- 
bande koft te doen, die bet finakelyk maakt, ontdoed allé 
winderigheden des buiks, dies bet rykelyk mag gedaan 
werden by winderige, en vogtige- fpyzen, dikwils ^s och- 
tens met een vleefchzop daar van ingenomen , verteerd de 
overtollige vogtigheden der maage , verwarmd dezelve y 
vervordert de kookinge , dryft den uryn , en verklaard bet 
gezicht. Drie dagen na malkaar ingenomen meteen de- 
cottie van Poley, dryft de doode vrucht wit... Met Ho- 
SCH een Pleifter gmaakt , ftild de pyne van Sciatica, en 
Podagra, maar met gekookten Honing opgeftrecken, ge- 
neeft de ontjbeekinge der keele. Met Zalpeter gemengt 
verdryft bet alle leelyke plekken des buids. De bouwen 
in putwater gekookt , geneezen alle tandpyn ; als men’t zel- 
vein de mond boud, en beveftigen de wachgelende tanden: 
, Eufebius Nierenbergius hift nat. lib. 15. cap. 80 
befchryft zes zoorten zymes Mexicaanzen Pepers, en wi 
dat bet woord Chilli wit dat land oorfpronkelijk zy , ge- 
lyk "t ook by meeft alle die zes zoorten bevonden werd; 
maar Agis zy een Haytins woord uit Efpagnola afkom- 
fiig, dies men zoude oordelen , dat bet door de-Spanjaar- 
den over de Pbilippinas in Ooft - Indien zoude gebracht 
zjn. In gemelde capittel verbaald by een groot gebruik 
deszelfs by de Mexicanen in de koft om appeteyt té vers 
wekken, maar by zet er ook by de fcbade die gen uit 
derzelver al te veel gebruik bebaald , als ontfteekinge des 
bloeds , bloedgang , nieren , en lendepyn , en inzonder= 
beid longeziekten, en teering. ` ; 
In de Antillis, of Carybifche Eilanden werd bet Axi, 
en Caribe genaamt, by de Franfe aldaar woonende Py- 
man. Zy bebben "er drie zoorten, waar van de eerjte 
Jtompe , en rondachtige bouwen dragen , rood; en niet 
(rout dan een Garioffel nagel, dé twee ändere “dragen 
anger , en geboornde bouwen, mede rood. De India- 
nen geloven aldaar mede , dat bet al te veel gebruik daar 
van de menfchen koud maakt , het welk zoo verftaan moet 
worden , dat de Tschili bet levens -vocht verteere , 
bet welk bet voedzel is van ons levens-vuurtje , en de na- 
puariyke normie , die dan ook y yaaa OME a 
… Eindelyk dunkt my goed de beftbryvinge , en bet eg, 
bruik van de Axi uit VE D Colla bier by te. ge 
gen, om dat ze tot kenni[Je dezer plani? zeer diend y-en 
om te betoonen , dat bet een algemeene fpetery is, over de 
gebeele wereld verfpreid. Hy fchryft dan lib. 4, cap. 
20. aldus. De eigen fpéceryen, die God aan die, van 
Weft-Indien gegeven beeft , is die gene, die in Caftilien 
Peper van Indien, en in Indien met een gemeene bena- 
ming (genomen van de cerfte Eilanden, die daar overwon: 
nen wierden) Axigenaamt werd , bet geen in die taal Cu- 
fco uchu, en in °t Mexicaans Chili genaamt werd ; bet 
welk een genoeg bekend ding is, waarom ook niet van noden 
veel daar van te bandelen. Dit alleenlyk , te weten, dat 
bet by de vude-Indianen zeer geöftimeerd was ; want zy ver- 
woerden bet Yan de eeng plaats op de andere, daar bet 
EUM e er e met was, voor een noodwendige Koopmanfchap. 
In frigidis tetris, quales funt Périias montes; ere. 
{cere recufat, fed valles amat cálidas fimulque huttri: ` 
5 TU begooten Wer 
Caribbe 
ditte; que fortiter mordent , ac urunt, funt &alie / 
Heb wil in geen koude landen, als daar is ^i gébergte 
wan Peru wafer, maar waft in warme valeyen, en wil 
en. Daar is Axi van verfcheide coleuren, 
te Weten groen , rood , en geel, daar is er ook , die 
“flerk is, die zy Caribbe bieten , die dapper byt, en brand: 
14 pp 
Men beeft er nog andere, die zagter , en niet zoo flerk 
zyn, en daar zyn ook ettelyke , die zoet zyn, die menuit 
de band eet. Zoo is "er ook nog een andere zootte , dié 
kleen is, dewelke , als men ze in de mond neemt, een 
reuk beeft als Mufcbeliadt , en is zeer goed. 
Het geene, dat "er van de Axi byt „of brand , zyn de ader- 
kens , en korlen , want de reft byt nog en brand niet , men eet 
bet groen, droog, gemalen , gebeel, en in pot /pyzen, en gereg: 
ten. Infumma, betis de principaalfte fouce van alle fpeces 
rien van Indien, gegeten met matigbeid, zoo belpt bet 
de mage tot concoctie, maar zoo °t overdadig is, beeft bet 
zeer kwade effetten, want betis van zich zelfs zeer beet; 
vochtig , en doordringende, waar door ’t zelve voor jon- 
gelingen te gebruiken zeer binderlyk voor de gezondheid 
is. Om ’t Axi te temperen, gebruiken zy bet Zout daar 
toe, bet welk dat zeer verbeterd, en matigd, om dat ze 
onder baar zeer contrarie effetten bebben , waar mede zy 
malkanderen betemmen. 
Deze zelffte plante befcbryft Nicol. Monard. Cap. $4: 
onder de naam van W eft-Indifch Peper , doch uit de anno- 
tat, van Carol. Clufiusblykt , dat by bet Capficum meene, 
Dott, 
lis 
