VIII Boek. LI Hoofift. 
CAPUT QUINQUAGESIMUM 
PRIMUM. 
Mirabilis. Bonga Waltu Kitsjil. 
Irabilis eft flos Indie Occidentalis, & jam de- 
fcriptus in Europeis libris, praefertim a Ctu/io 
libr. 5. cap. 5. rarior. plant. unde hic Indie O- 
rientalis fpecies defcribemus , que, quantum vide- 
tur, varietate , & elegantia colorum Indie Occiden- 
talis fpeciebus inferiores funt, faltem quales illas ob- 
fervavi in Europa in quorundam prediis, Indie au- 
tem Orientalis Mirabilis flores gerit femper concolo- 
res in uno ftipite, plurimos nempe ex purpureo ru- 
bentes, quosdam pu albos, quosdam gilvos. 
Hec planta adfinis quoque cenfetur Solanis , feu 
magis proprie Mandragoris , eft enim ny&anthes , feu 
no&is flos, radicem gerens Raphanaceam. 
Non ultra ulnz crefcit altitudinem, ac mox fefe 
fupra radicem in varios dividit nodofos, lentos, & 
rubros caules, quorum nodi quam maxime protube- 
rant, & inferiores rubent, in rubra nempe fpecie. 
Rami fefe quodammodo inordinati extendunt, ita ut 
quidam nodo fepe terre incumbant, non autem tam 
recife iftum obfervant ordinem , quem Clufius in 
ndi: Occidentalis fpecie notavitin Europa, fed quo- 
: dammodo, Exempli gratia, fi ramus inferior ad Oc- 
cidentem vergat, tum alter in geniculo fubfequente 
fpectat ad meridiem , tertius ordinem fequitur primi, 
& quartus imitatur fecundum , plerumque tamen hic 
ordo confufus eft, & inregularis. 
Folia bina fibi qoem funt in geniculis, conve» 
niuntque cum illis Fagopyri, vel juxta Indicam com- 
arationem inftar ‘illorum Sajor Bajang, inferius lata, 
kr anguftata & acuta, minorem digitum longa, 
flavefcentia, mollia, nec fplendentia, fubtilibus quafi 
pilis hirta , qui tamen viv notari poffunt , funtque 
porro fuccofa, tic ir a: a equ 
Unde & Quidam héc tómparant cum illis Solani , 
neutiquam tamen horum chara&erem habent, quod 
una nempe folii pars brevior fit altera, faporem ha- 
bent ingratum , ac pruritum excitant levem , inter 
fuperiora foliorum paria varii excrefcunt calices, mul- 
ti fimul junéti, ex quinque pallide virentibus petalis 
conftantes; EX quibus flores pfoveniunt. _ 
Flores hi conveniunt cum illis Convolvuli minoris, 
feu inftar illorüm Tabaci, fed magis explicati, & te- 
fiüiorem habentes tubum, nec ita angulofi. Quivis 
flos ex unito conftat petalo, in orbem pofito inftar 
denarii Hollandiz , fed quodammodo pentagonus , 
prope quemvis angulum finus eft profundus, feu ful- 
cus deorfum vergens, ita ut nunquam fine plicis fit. 
In ejus céntro quinque tenuia longaque, feu teretia 
locantut ftamina, antheras gerentia flavas, & incur- 
vas. Color triplex eft juxta tres fpecies, quas in In- 
dia Orientali obfefvavi, quarum prima eft vulgatiffi- 
ma, & pulcherrima, cujus flos vere purpureus eft, 
& fplendens, oculos maxime adficiens fine ullis ma- 
culis , fecunda fpeciei flos albiffimus eft. Tertie flos 
flavus eft; h. e. ex albo flavefcens , ceterum om- 
nes he trés fpecies unam eandemque habent formam 
& naturam, excepto quod binarum pofteriorum ge- 
nicula non rubeant: SA 
Batavie quarta fed rata obcurrit fpécies 5 cujus flos 
' res perfeéte rubent, ipforumque odor gratus eft, 
fed debilis, nec fere percipitur nifi poft Solis occa» 
fum. Flores hi tenerrimi funt, nec taftum ferre pos- 
funt, ipforumque qualitas eft , quod per diem fint 
claufi, fed poft meridiem hora quarta; vel quinta, 
quum Sol patum inclinet, vel recedat, fefe aperiunt, 
ac poft horam quintam omnes extenfi funt; manent- 
que per totam noétem usdue in matutinum tempus. 
Quam primum vero a Sole tangantur, fcfe contra- 
hunt, ac claudunt, corruganturque , nee iterum fefe 
extendunt, relinquentes hoc vicinis fuis in eodem 
ramulo pofitis. Atque hec przcipua eft ratio, cur 
Mirabilis vocetur; multo autem rarior, ac preftan- 
tior detegitur character in illis Indie Occidentalis, u- 
bi in uno ftipite non tantum flores diverficolores lo- 
cantur, uti albi, flavi, ac: purpurafcentes, fed una 
oris dimidia pars purpurea, altera flava, vel alba 
eft, quales in India Orientali non obfervavi. " 
o 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
253 
LL HOOFDSTUK. 
Het Marvilje - kruid. 
Arvilje is een Weft-Indifcbe bloem, en alreeds in 
de Europifche boeken befchreeven » inzonderbeid by 
Clufius rarior. plant. lib. 5. cap. 5. die wy al- 
bier befebryven zullen , zyn de Ooft-Indifche zoorten , die 
200 t /chynd , aan vérfcheidendbeid , en fraayigbeid an co- 
leuren de Weft-Indifche wyken, immers zog ik dezelve 
gezien bebbe in Europa in zommige luftboven, want de 
Ooft- Indifcbe Marvilje beeft de bloeme altyd van eener- 
ley coleur aan eene ftok, te weten de meefte purper-rood, 
zommige gebeel «vit , zommige vaal. 
De plante reekend men mede onder de maag fcbap van 
de Solanums , of eigentlyker onder die van Mandragora , 
want bet is een nacht-bloem , met een Radysachtige wortel. 
Ze waft niet boven een elle boog , en verdeeld baar 
Jtraks boven de wortel in verfcheide geknoopte, taaye , 
en ronde ficlen, waar aan de Knien zeer uitbuilen , ende 
onderfte zyn roodachtig , te weten aan de roode zoorte. 
De takken verfpreiden bun wat onordentlyk , en wyd uit 
malkander , zoo dat "er zommige met een knie op de aarde 
ruften , xy bouden zoo precies die ordre niet, die Clufius 
aan de Weft-Indifche in Europa aangemerkt beeft , maar 
wel eenigzints , by exempel als de onder[le tak na bet 
Welten ziet, zoo ftaat de tweede aan de naafte knie vol- 
gende na bet Zuiden. De derde volgt de order van de 
eerfle , en de vierde van de tweede , doch meerendeels ziet 
men deze order geconfundeerd. 
De bladeren fiaan aan de knien twee tegen malkahder , 
en gelyken die van de Boekwyd, of na een Ooft-Indifebe 
gelykeniffe, als die van Sajot Bajang, achter breed, en 
vooren fpits, een kleene vinger lank, geel-groen ; zagt], 
sonder glans, on nle met fyne haairtjes hezet, die ech» 
ter kwaalyk te bekennen zyn , en zappig. 
Zommige vergelykenze met die van Solanum, doch 
zy bebben derzelver charatter geenzints, te weten dat 
de eene belft des blads korter zy dan de andere , van fmaak 
zyn zj onlieflyk, em wat jeükende, tulfcben de voor, 
paren der bladeren komen verfcheide kelkjes woort, veele 
by malkander , uit vyf licht-groene blaadjes gemaakt , en 
uit dezelve de bloémen, _ 
Deze gelyken die van Convolvulus thihot; of als de 
Tabaks-bloemen , doch meer uitgebreid met een dunder 
bals , en zoo boekig niet. Teder bloem is gemaakt van een 
blad, in de rondte als een Hollandfcbe-fcbelling , dochqwat 
vyfboekig , by ieder hoek een diepe, of voore neergaande, 
200 dat ze nooit zonder ployen is. In de midden Doan 
vyf dunne lange draden, met geele gekrulde noppen. De 
coléur is driederley , na de drie zoorten , die ik in Ooft-In- 
dien gezien bebbe, eerft de gemeenfte, en feboönfte zyn 
recht purper , met een belder licht in de oogen fcbitteren- 
de, zonder eenige plekken, de tweede is hieran. De 
derde is vaal, dat is uit den witten, en geelen vuilwit, 
anderzints alle drie van een fatzoen em aard, bebalven 
= = tweede laatfte by de knien der takken niets roods 
Op Batavia vind men nog een vierdé, doch zeldzame 
zoorte, wiens bloemen recht rood zyn, baren reuk is lief- 
felyk, doch flap, en febier niet gevoelig, dan na Zon- 
nen ondergang. Zy zyn zeer teer, en kunnen geen ban- 
delen verdragen, baâr eigenfchap is deze, dat zy over 
dag geflootén ftadn , maar na de middag ten vier , of oyf 
uuren ftaan zy allé geopend, blyvende zoo voorts de ge» 
beele nacht open tot e morgens. 
Zoo dra zy van de Zonne befcbeenen worden, fluiten 
£y haar wederom , én kruipen gam[cb in malkander , 
zonder meer open te gaan, bet welk zy bare nabuuren 
aan *t zelfde kröontje latén doen. Dit is een van de re- 
den, Waarom ze de naam van wondetlyk bebben beko- 
men; doch een veel gewigtiger vind men aan de Weft- 
Indifche, daar aan eenen Gr niet alleen bloemen van.ver- 
Jebeide coleur ftaan , als wit; geel; en purpur , maar ook 
aan eene bloem ziet men de eene belft purpur , de andere 
geel, d wit , diergelyke ik in Ooft- Indiën niet gezien we 
13 
