VIII Boek. LXVI Fbi. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
Nomen. Latine Lagan/a juxta Malaienfe & Javani- 
com Lagan/a , & Calagazfa , vulgo Sajor Mamma, Por- 
tügallice Bredo Mamma, quod denotat herbam lacta- 
riam, Quz flavos gerit flores, alba cognominatur ob 
allide virentem foliorum & petiolorum colorem , item 
ias, qüum ejus fapor fit acrior, & rugofior quoque, 
altera vocatur Laganfa rubra feu femina. Baleyice 
Calaganfa vel Boangir, Ins fortem fpirans odorem. 
Ternatice T: sjoro Mamma , uti videtur corruptum Sa- 
jor Mamma, aliis vero Boboa. 
Locus. Nota eft a Java per cunctas Orientales in- 
fulas usque in Amboinam & Moluccas. 
Ujus. Folia ejus fere eodem ufurpantur modo, quo 
Sinapios folia, cruda nempe eduntur cum Bocaffan 
inftar aliarum viridium herbarum , quz adpetitum ex- 
citant ,ad quem ufum multi rubram preferunt fpeciem. 
Si herba hzc parum calidee infundatur aque, ut mol-. 
lefcat, & femi cocta quafi fic, tum bonam praebet La- 
&ucam. . Aliis etiam admifcetur herbis , ex quibus 
Atsjaer preparatur. Ob ejus acrimoniam infervit quo- 
que phoenigmo feu veficatorio, unde cutis rubet, fed 
non dolet. 
Prime feu albe fpeciei folia conteruntur vel fola, 
vel cum pauxillo Piperis albi , Allii , & Acori, que fi 
fronti ftatim inliniantur, tum titillationem cauflabit, 
& Cephalalgiam extrahet; fi nempe ex acri humore 
fit orta, non autem ex ardore vel folis &ítu , que 
Sandalo Curatur & extrahitur ‚multi vero noftre na- 
tionis hünc tolerare nequeunt odorem, ex quo Ce- 
phalalgia augetur , illos tamen, qui huic adfueti funt, 
certo curat. 
Menfibus pluviofis hec folia non: valde acria. funt; 
& exaltanda albo feu m Pipere , ac pauxillo accti, 
fi contra Cephalalgiam adhibeantur. ` ^ 
- Contrita nón diu fuñt deponenda, quum vires eva- 
nefcant, ac tam pauca aque quantitas addenda eft, 
quantum fieri poteft... Potionem contra febres cum 
magno frigore invadentes fequenti preparant modo. 
Sume Laganfe foliorum be »fruftulum Cepz, 
Allii, Piperis, ac quedam folia Daun Cucurang , con- 
tere hec fimul cum aceto & aqua ; quam exprime 
propotionc. Baleyenfes fecundam coquunt fpeciem 
‚cum Sajor, cotta enim non tam amara eft cruda, 
^ Mea tandem udjcio non aberrant illi , qui herbam 
hanc babent pro Eryfimo Indico, quod fatis declarat 
ejus odor ac penetrans fapor, non enim obftat, licet 
ft pentaphylla, quum Europaa femper folium gerat 
laciniatum. 
~ Cum alba noftra fpecie flavos producente flores 
convenit Aria Veela, Bracm. Tiloni. H. Malab. part. 
9. Fig. 25. defcripta, ac cum rubra Cara Veela. Brac- 
manis Veele Tiloni loco citat. Fig. 24. Commelinus putat 
plantam effe Brafilienfem Taxeriaya Marcgravii. 
‚TapuL& NoNAGESIME SEXTA Figura Secunda, Laganfam 
exhibet albam feu efculeriram , quod eft Sinapiftrum Indi- 
cum,fpinofum Folie quinque ‚fex,feptemve numero incertis 
Thef. Zeyl. p. 215 & Sinapiftrum Indicum quinque fo- 
lium, floribus incarnatis Muf: Zeyh. ant ^ — 
Figura Tertia Laganfam exhibet flavam feu rubram, quod 
‘eft Sinapiftrum Indicum, pentaphylium flore carneo , mi- 
nus non fpinofum Herm. H.L. Bat. pag. 564. & Thef: 
Zeyl. p.216. ubi vide reliqua, aliasque hujus generis fpe- 
. cies, quod Cleome vocatur a Linneo in H. Cliffort. p. 341» 
» qui & alios habet auctores. j Í 
CAPUT 
Tom. Y. 
281 
Naam. In’ Latyn Laganfa, na "t Maleyts en Fa- 
vaans Laganfa , em Calaganía „in ’t gemeen Sajor Mam- 
ma. In *t Portugeefch Bredo Mamma, "t welk wil zeg- 
gen mel& kruid. Dat met de geêle bloemen „werd bet wit- 
te toegenaamt , na de licht groene coleur van bladeren en 
fielen, als mede bet manneken, om dat bet Scherper van 
Jmaak , en ruiger is; bet ander biet roode Laganfa, of 
bet wyfken. Baleyts Calaganfa of Boangit , dat is fterk- 
riekende. Ternataanjch Tsjoro Mamma, zoo 't fchynd 
bedorven van Sajor Mamma, dog by andere Boboa. 
Plaats. Het is bekend van Fava aan door alle Oofter- 
Jcbe Eylanden, tot in Amboina en de Moluccos. 
Gebruyk. De bladeren worden fcbier als Moftaard- 
bladeren gebruykt , om raauw te eeten met Boca[Jan , ge- 
lyk andere groene kruiden , om appetyt te maken, waar 
toe veele de roode zoorte voortrekken. Als men ‘t kruid 
een weinig in warm water fleekt „dat bet half gaar werd, 
zoo kan*men goede:Salade daar van maken. Men neemd 
bet ook onder andere kruiden, om Atsjaar_daar-van te 
maken. Wegens xyne [cherpigheid diend bet tot een Phe- 
nigmus , dat is iets, bet welk de buyd rood maakt , maat 
niet bezeerd. 
Men neemt de bladeren van de eerfte of witte zoorte, 
auryft die alleen, of met een weinig witte Peper, Look; 
en Acorus „en fmeerd dat terftond op ?t voorbooft , zoo zal 
bet wakker tintelen, en daar door de booftpyn uittrekken, 
te weten als bet van een fcherpe vogtigheid veroorzaakt 
is, en niet door een puure bitte of Sonne-brand , "t welk 
door Sandel uitgetrokken word. Veele van onze Natie 
konnen deze reuk niet verdragen, ja de hooftpyn vermeer- 
derd nog , echter by die geene ‚die daar aan gewend zyn, 
is bet een gewiffe cuur. 
In’ de ‘regenmaanden bebben dezè, bladeren weinig 
[eberpigbeid, als dan moet men ze aanfcherpen met witte 
of lange Peper, en een weinig azyn, als men ze tegens 
booftpyn gebruiken wil. 
Het gewreeve moet men niet lange laten flaan , anders 
wervliegen de kragten dadelyk, ook zoo weinig water øn- 
der doen ‚als bet mogelyk 15. Een drank tegens de koortzen, 
die met groote koude aankomen ‚maakt men aldus : Neemt 
bladeren van Laganfa een kleene band vol , een flukje van 
Ajuyn, Look, Peper, en eenige bladeren van Daun Cu- 
curang, wryft bet met azyn en water, en perfi. het wit 
tot een drank. De Baleyers koken de tweede zoorte met 
Sajor , want bet gekookte is zo bitter niet als bet raauwe. 
` Bindelyk myns oordeels, dwaalt men niet „als men dit 
kruid voor een Eryfimum Indicum boud , uitwyzende zyn 
reuk en fterken fmaak, dog men moet zig daar aan niet 
floten , dat bet vyfbladig is , daar bet Europifcb altyd een 
gefnippelt blad beeft. 
Met onze witte zoorte met geele bloemen , komt overeen 
Aria Veela, Bramm. Tiloni. in Hort. Malab. part. 9. 
fig. 23. befcbreeven ; met de roode zoorte Cara Veela. Bram. 
Veele Tiloni. cit. loc. fig. 24. Commelinus fuftineert, 
dat bet zy de Brafilize plante Taxeriaya van Marcgraven. 
De tweede Figuur van de Ses EN NEGENTIGSTE PLAAT ver- 
toont de witte ofte eetbare Laganfa, het welk is de Indifche 
doornagtige Sinapiftrum, met vyf, zes, en zeven bladeren, 
ongelyk in getal, van de Thef. Zeyl. p. 215. en Indifche, 
vyfbladige Sinapiftram met incarnate bloemen van het Muf. 
Zeyl. p. 1. 
De derde Figuur vertoont de geele ofte roode Laganfa, welk 
is de Indifche, vyfbladige Sinapiftrum ‚met kleinder , wit- 
agtige bloemen, niet doornagtig, van Herm. Hort. L. B. 
5-564. en de Thef. Zeyl. p. 216. alwaar het overige ziet, 
en meer andere zoorten van dit geflagt, het welk Cleome 
genaamt wert van Linneus in de Hort. Clifort. p. 341. 
welke ook andere Schryvers meer aanhaalt, 
Nn LXVII. 
