284 HERBARII AMBOINENSIS Liber VIII. cap. LX VUE, 
Nomen. Latine Gallinaria. . Malaice Sayor Ayam. 
Amboinice Utta Manu, que tria nomina Gallinz her- 
bam denotant a fubfequenti ejus ufü. Vocari quoque 
oteft Olus nigrum, qualiter quidam Portugallico Ma- 
laice nominant Sajor Preto, h. €. herba nigra ob fo- 
liorum ac radicum colorem. In Loehoena & Cerama 
dicitur Kili Kili, in Hitoea Aylaun Manu. Baleyice 
& Javanice Kateppeng. Malabarice Tawera: In Hort. 
Malab, Tom. 2. Fig. 53. Tagera, 
Ufus. Tenera folia cum Calappi lympha coquun- 
tur & eduntur, fatis enim dulce praebent olus, quod 
non expeteretur ex herba tam tetri odoris; Folia ejus 
contrita & inpofita pedibus fractis vel contufis Galli- 
narum aliarumve avium eos curant, Ad quosvis por- 
ro Gallinatum morbos adhibetur , in Amboina enim 
familiare et , quod certo amni tempore mors inter 
hasce graffetur, quum primo fint mucofz , ac vertigi- 
nofe circumcurrunt. donec mortuz decidant Inter 
alia fucco horum foliorum utuntur cum pauxillo De- 
ryngo feu. Calami contrito, quem Gallinis exhibent, . 
ex quo memorata obtinuit nomina. 
Radix ejus nigra habetur quoque pto Oebat Swan: 
i,h. e. antidoto contra Magiam feu incantamentum, 
quod mihi tamen ignotum eft. Altera feu minor & 
humilior fpecies a Baleyenfibus apta etiam cenfetur 
ad olus. : ie 
Quidam dicunt hanc plantam nomen Gallinarie ac- 
cepiffe.non-ab ejus ufu memorato, fed ab hominum 
quodam. morbo , qui Mema feu Gila ayam vocatur; 
uafi diceres Galline dementiam , que proprie eft 
¿pilepfia , quam curant decocto totius hujus plante, 
addito pauxillo. Aluminis. 
Nemini obfendat, in Horti Malab. fupra di&a. Fi- 
gura folia Tagere paulo rotundiora , fructusque mul- 
to longiores effe quam in Amboinenfi, quum hoc 
regionum varietati fit adfcribendum , gravis autem 
totius plante odor ibi omiffus eft. In ifto autem Hor- 
to vidi ufüm ,-eon:ita nempe & inpofita folia curare 
itus doloremque Apium , quod fimile noftris Amboi. 
nenfibus quoque notum eft. 
"Cum altera autem feu minore ac parvifolia fpecie 
videtur convenire TAcERA Katru Hort. Malab. Tom. 
9. Fig. 30. 
` Tabula Nonagefima Septima 
Ad figuram Primam Gallinariam exhibet acutifoliam feu 
` majorem. gee : = e? 
Figura Secunda Gallinariam denotat rotundifoliam , feu mi- 
norem: 3 
GHRSERVATEO 
Ut verum fatear, plante a Rumpbio ex H. Malab. tom. 2. 
Fig. 53. & Tom. 9. Fig. 30. minime cum illis Rwmpbit , que 
Gallinarie ipfi dicuntur, conveniunt, primaque potius con- 
veniret cum Ponnam Tagera tom. 2. Fig. 52. neutiquam cum 
Tagera: alteraque minor Gallinaria nequaquam cum Kattu 
Tagera convenit, quum fit Aragali vera fpecies , heeque 
Gallinarie vere Senne funt fpecies, quarum. prima mihi di- 
citur in Tibet Zeyl, p; 213. Senna viginti folia filiquis rere- 
tibus, nbi vide iconem & reliquos auctores. Altera minor 
Sena Orientalis hexaphylla filiquis longis incurvis Tora In- 
dorum Plukn. Almag. pag. 342. que vocatur Caffia fi- 
liqua quadrangulari H. Eltham. pag. 72. Tab. 63. & Thef: 
Zeyl. p. 56. ubi vide reliqua. ` 
Huc quoque pertinet Senna minor herbacea, plerumque 
hexaphylla folio obtufo Sloan. Hift. Fam. vol. 2. pag. 47. 
Tab. 180. Fig. 5. cujus icon cum noftra penitus convenir 
planta Ge, i T ; 
CAPUT 
Naam. In ’t Latyn Gallinaria. Maleyts S: 
Amboinjch Utta Manu, alle 3 Hope bond a ayam, 
wan zyn volgende gebruyk. Men kan bet ook noemen on 
nigrum , gelyk bet zommige in 't Portugeefch Ma "s 
bieten Sajor Preto, dat 15 fwart kruyd, na de doe 
van bladeren en wortelen, Op Loeboenees en Cerams Kil, 
Kili; op Hitoe Aylaun Manu. Baleyts en Favaan a 
Kateppeng. Malabaarfcb Tawera. in Horto Malab, ` 
tom. 2. fig, 53. Tagera. 
Gebruyk. De jonge bladeren werden met Cala u 
melk gekookt en gegeten, want zy geven een redelyk gc) 
moes y t welk men uit een kruid van zoo vuilen reuk niet 
verwagten zoude. De bladeren gewreeven en opgebonden; 
genezen de gebrooke en gekneusde beenen aan hoenders. 
en andere tamme vogelen. Men gebruykt bet ook tor al 
lerbande gebreeken der hoenders, want bet in Amboi i 
zeer gemeen is, dat op zekere tyd des jaars de fter dn 
der de boenders komt , werdende cerft fnottig , en lopende 
al duyzelende rondom , tot dat zy fterven. Onder anderen 
ieee zy den zap van deze bladeren met eem «weinig 
eryngo of Calmus gewreeven „en de boenderen te eeten 
gegeven , waar van bet de voornoemde namen, heeft: > + 
De fwarte wortel werd ook gebouden voor een Oebat 
Swangi , dat is baat tegens eenige tovery, doch my one - 
bekend; de tweede of lager zoorte werd van de Beet 
voor bequamer gebouden tot Moes-kruyd. 
Zommige zeggen ‚dat bet de naam Gallinatia beeft, niet 
van bet bovenfiaande gebruyk ; maar van een ziekte. 
menfchen , Mema of Gila ayam , dat is boender seth 
genaamt, dat is Epilepfia of vallende ziekte, dewelke 
geneezen met bet afziedzel van dit geheele kruyd ‚een Weis — 
ve Ajuyn daar by doende. 53 
en moet zig niet daar aan floten , dat in Horti M, 
lab. fig. fupra di&a ‚de n A van Tagera Kat: 
en de vruchten veel langer als bet Amboin/che befchreeven 
werden, dewyl zulks de verfcheidentbeid der Landen toe 
te Jchryven is mhar den Jterken reuk van de gebeele plans « 
te is aldaar uitgelaten: Uit gemelde Hortus zet ik bier 
by een gebruyk dat de gewreevene en opgelegde bladeren, 
eneezen de pyn van de Bye fteeken , dewyl diergeljkeieis ` 
yy onze Amboinezen ook bekend is. 
Maar met de tweede of kleenbladige oorti first overs 
een te komen TAGERA KaTTU , in Hort. Malab, part; 
9. fig. 30. be/chreeven. SEET ai 
De zeven- en negentig fie Plaat 
Vertoont in de eerffe Figuur het feherpbladige ofte het pun 
tige Hoender-kruyd, welke de grooter zoorte is. ` 
De tweede Figuur wyft aan het rontbladige ofte Reindert 
Hoender-kruyd. KA fs pibe ^. 
AANMERKING 
Als ik de regté waarheid zal zeggen , zoo komen de planten 
Van Rumphius uit de Hortus Malab. tom.2. Fig. 33. en Tom. 9. 
Fig. 30. aangehaalt, ganfch niet overeen met die van Rumpbius, 
welke van hem Gallinaria genaamt werden, en de eerílé 
zoude beter overeenkomen met de Ponnam Tagerg van het 
ade deel. Fig.52. en ganfch niet met de Tagerz. en de andere 
kleindere Gallinaria heeft ganfch geen overeenkomt met de 
Kattu Tagera, welke een zoort van Affragalus is „daar deze ` 
Gallinaria tot de Senna behoren, waar van de eerfte van my. 
genaamt wert Senna met twintig bladeren, en lange finalle _ 
ouwen, in de Thef. Zeyl. p.213. alwaar de Figuur nevens —— 
de verdere Schryvers te zien zyn. De tweede of Klein 
Zoort is de Ooft-Indifche zesbladige Senne met lange geb00- 
ge houwen Tora der Indianen van P/ukn. Almag. p. 34% 
welke genaamt wert Caflia met vierhoekige houwen in de H. 
Eltb. p. 72. Tab. 63. en de Thef. Zeyl. p. 56. alwaar het o- 
vene ziet, 
Hier toe behoort mede de kleine kruydagtige fesbladige - 
Senne, met een rondagtig tomp ‘blad van Shan. Hiff. 
vol. 2. Tab. 180. Fig.5. welkers Figuur met onze Plant Zeer 
welovereenkomt. &c. ` devo re 
LXIX, 
