288 
Figura Tertia fimplicem denotat caulis fummam partem 
frugiferam , cujus folia jam emarcida deciderunt. 
OB SERVA TO. 
Hanc plantam veram Orchidis fpeciem effe, fed floribus 
fingularibus & pecüliari calcari donatis, quivis facile videt. 
vocaturque Orchis Amboinenfis , floribus albis fimbriatis; 
Flos Sufanne Rumpnu ab Herm. in Par. Bat. Pr. pag. 
358. cui a Pluknet. in Mantif. pag. 141. jungitur Orchis 
palmata peramoena, Caryophylli montani floribus, margine 
fimbriatis ex Virginia. Sc. 
CAPUT SEPTUAGESIMUM 
PRIMU M. 
Flos inpius. Bonga Haram Tsjada. 
Ic flos primo ex Manilha in Ternatam delatus 
H eft, atque inde in Amboinam , qui ex floris-for- 
ma Anemones fpecies effe videtur , alie vero 
ejus partes obftant: Caulem emittit re&um , firmum, 
& rotundum , ulnam circiter altum; qui in paucos 
dividitur laterales ramos, quibus folia infident folita- 
tia brevibus in petiolis, fenfim ab inferiore parte 
anguftata, tres pollices longa, digitum lata, ad oras 
profunde dentata, acutis dentibus inftar ferre , uti 
folia Hellebori maris, obfcure nigricantia, feu ex vi: 
ridi nigra, rugofa, nec fplendentias 
Ex foliorum alis brevibus, necnon, in pedunculis 
viridia excrefcunt capitula , Rofz capitulis fimilia , que 
compofita funt ex quinque acutis foliolis feu barbis 
luz, quam diu claufz fint, eriguntur, apertus vero 
os femper dependet, vel faltem. ad latus inclinats 
ach fub foliis fefe abfcondere vellet, nunquam co» 
Tum adfpiciens. Quum fefe quinque ifte barbe ex- 
tendant, tum flos fefe ample explicat, componiturs 
que ex quinque rotundis petalis, que tam arcte fibi 
adcumbunt, ut completum forment circulum , feu 
patinam reprafentent; 
Floris centrum parum elevatum eft inftar collis; 
huíc primo infidet piftillum albicans , atque circa hoc 
uinque angufta foliola, aviculz linguas referentia , 
feu lingae formia; atque infra hec quindecim bre- 
via & rubra ftamina, antheras luteas gerentia. 
Floris color pallide fanguineus eft, ad igneum ad- 
cedens , qualis & eft in quinque iftis linguis , que 
farina flava adfperfe funt, que decidit, D movean- 
tur, nullum porro fundit hic flos odorem, totusque 
flos ita dependet & anneétitur, ut totus quantus de- 
cidat fimul cum colle & lingulis , poftquam per 
diem ac notem expanfis fuerit. 
Fructus funt capitula rotunda , formam & magnitu- 
dinem habentia Cardamomi rotundi medii , ex rotundo 
fuperne plana, & brevi apice donata; ae tum quin- 
que ifte fefe contrahunt barbz feu ore, fructumque 
quafi claudunt & comprimunt , qui tum iterum eri- 
gitur, panni rugofus feu pilofus eft, & lignofus, 
quum maturefcat, intus quinque locantur cellule, in 
uibus nigricans reconditur femen , Sinapios femini 
Amite, fed paulo majus, magisque angulofum. 
Foliorum fapor ingratus eft; Radix incurvata eft,mul- 
tisque verfucis obfita , aliquando etiam maculata, ac- 
fi ejus quzdam pars effet abrupta, alba, & infipida. 
Si folo locetur pingui, it aliquando excrefcunt 
caules una ex radice, ultra binos pedes alti ; ác folia 
palmam circiter longa funt, inferius auriculata , feu 
in amplas oras extenfa , qua. ferram repr&fentant. 
Flos femel apertus per dies & noctes manet , donec, 
uti dictum fuit, totus decidat. 
Nomen. Latine Flos impius. Malaice Bonga Haram 
Tsjada , feu profanus vel degeneratus flos , quum cœ- 
lum nusquam quafi adfpicere velit, alii eum vocant 
Bonja Tsjupo ex forma parve patine. Ternatice Bonga 
Matta Hari, &.Tenga Hari, h. e. Solis flos, fed in- 
proprie, quum nullo modo folis curfum obfervet. A- 
lis dicitur Bonga Caftela, quum a Caftilianis primum 
in Moluccas delatus fit hic flos, Bandice Tebu. 
Locus. 
HERBARII AMBOINENSIS Liber VIIL cap. LXX} 
De derde Figuur vertoont een enkelt bovenfte 
fteels met vrugten, wiens bladeren al verflen 
len zyn. 
AANMERKING, 
Dat deeze plant een regte zoort van Orchis is 
byzondere bloemen, en een particuliere lange 
ieder een ligtelyk. en wert genaamt Amboinfche 
witte gefnibbelde bloemen; de Su/anne - bloem ya 
prius by Herman in de Par. Bat. Pr. p. 35g Ma Rün- 
van Pluknet in de Mantifa.p. 141. gevoegt wert de fa Ai 
ne gevingerde Orchis, met bloemen van de berg.N SA 
aan de kanten als met franje bezet, uit Virginie o HE 
gedeelte de 
(Fen afgeval. 
s Maar met 
flaart > zie! 
Orchis me 
LXXI HOOFDSTUK, 
De Godlvoze Bloem. 
Da bloeme is eerfimaal uit Manilba in Ternaten bs 
komen , en van daar berwaarts in Amboina gebro 
Jcbynende na ?t uitwyzen der bloemen, een zoorte van 
Anemone te zyn, docb de andere deelén ftryden daar te, 
gen. Het beeft een regten; flyven , en ronden feel, een 
kleene elle boog „in weinige zyde takken verdeeld daar aan 
Jiaan de bladeren enkeld op korte fleeltjes , ftraks van Acha 
teren allenxkens toefmallende , 3 duimen lank, een vins 
ger breed aan de kanten grof gezaagd , met fchetpe tans 
den „als een zage „gelyk de bladeren van Helleborus mas, 
Jwart-groen, wat ruig , en zonder glants. 
Uit den fcboot der bladeren „insgelyks op korte Steeitjer, 
komen groene knopen woort 5 de Roze-knoppen gelyk, gee 
maakt van 5 Jpitze blaadjes of. baarden , opgeregt » 200 lang 
3) gefloten zyn, maar de geopende. bloem ziet altyd ner- 
waarts ‚of ten minften ter zyden , als of zy onder de blas 
deren bing, en novit fchouwd-ze den bemel dan. Als 
hen de voornoemde vyf bladeren verfpreiden, dan ope 
haar de bloeme wyd , en is gemaakt van vyf.ronde bla 
jes, zoo digt aan malkander fluitende , dat xy febier ten 
ronde cirkel maken, en een feboteltje verbeelden. 
Het midden der bloemen is wat verbeven , als.etn beus 
velken, daar op flaat eerft een witachtig pilaarken, en 
rondom bet zelve vyf fmalle blaadjes, als vogel-tonxkens, 
en beneden dezelve noch andere 15 korte en roode draad- 
jes, met-geele noppen. * 
De coleur van de bloeme is ligt bloedrood , ma "t vuur: 
roode-trekkende, als mede aan de vyf tonxskens , die mes 
de met een geel meel bebangen zyn, bet welk afvald, als 
men ze fcbud , voorts. van geen reuk „en de gebeele bloeme 
hangt zodanig aan malkander , dat ze gebeel-afvallen kan 
met baar heuvelken en middelfte blaadjes ‚na dat ze baat 
een dag en nacht vertoond beeft. ino O 
De vruchten zyn ronde knopen , van gedaante engroote 
gelyk bet middelfte , Cardamomum rotundum bygenaamts 
uit den ronden vooren wat plat, met een ort fpitsken en 
de vyf baarden trekken baar als dam weer t'zamen , en 
Suiten. de. vrucht vaft , die als; dan weder opwaarts fiaat, 
wat ruig of baairig is, en boutacbtig als xe ryp word: 
Binnen ziet, men 5 celletjes , daar in fwartachtig 
legt , bet Moftaard-zaad gelyk, doch wat grooter en boe- 
er. iod i 
‘De maak van de bladeren is onaangenaam. De wortel 
is gekronkeld. , met veele wratten bezet , zombyds ook pleke 
ken bebbende „als of ep iets afgebrooken was y Wit „en zon 
der fmaak, op een vette grond geplant, fcbieten zomtyds 
meer fielen uit eene wortel, boven 2 voeten boog , en 
bladeren febier een band lank, agter met 2 uitwalfingen 
of boeken, een breede handzage wel gelykende. ‚De bloeme 
eens geopend , blyft dagen en nachten open fraan ; tot dat 
ze, als gezegt , beel afvald. 
Naam. Jn ’t Latyn Flos inpius. Maleyts Bonga Ha» 
ram T'sjade , dat is Godloze of baftaard-bloeme , quantswys 
om dat ze. den hemel nooit. aanfcbouwen wil andere Bor 
ga Tsjupo, na de gelykeniffe van een vlak kommetje. ^h 
't Ternataanfcb Bonga Matta Hari , en Tenga Hari, dat 
is Zonnebloem , doch oneigentlyk, want ze reguleer 
niet minder dan na de Zonne. Andere noemen ze "E 
Caftela , om dat ze van de Caftelianen eer[t in de Moluc 
cos gebragt is. Bandaneefch Tebu. Plaats. 
