VIII Boek. LXXIX Daat, AMBOINSCH KRUYDBOEK. zor 
CAPUT SEPTUAGESIMUM 
NONUM. 
Herba Sentiens. Daun Toco! Manufia. 
U&ores nobis varias defcribunt plantas, que fi- 
mul naturam Zoöphytorum habent, h. e. cum 
vegetativa fua natura fimul fenfus fignum repre- 
fentant, quarum quzdam vere funtherbe, quedam 
fruticofe , feu arborefcentes. Quam hic defcribemus, 
humilis eft herbula, nature mirificium , ac materi- 
‘es difquificionis fubtilibus ingeniis ad inquirendum , 
qua in re ejus mira proprietas fica eft. 
Hec itaque plantula non ultra fpithame altitudinem 
. excrefcit, immo plerumque humilior, formam pre 
fe ferens arbufculee Calappi , fimplicem enim , erectum, 
ac nudum emittit caulem, dimidium circiter pedem 
longum , qui in multos quoque , fed obfcuros nodos, 
& articulos diftinctus eft, quales funt fcale Calappi, 
ex rubro, feu fufco, & viridi variegatus , ad culmi 
craflitiem , quique interne repletus eft medulla alba, 
ficca, & fpongiofa; In ejus fummo ramuli fefe exten- 
dunt in orbem pofiti, perfecte uti in Calappo, fed 
multo copiofiores numero , digitum longi , actenuis- 
fimi, quidam transverfales, alti vero obliqui funt. 
Ex hifce dependent foliola tenerrima , regulari or- 
‘dine fibi obpofita, illis T'amarindi fimilia, fed mino- 
ra, & glabriora, unguem digiti circiter longa, acte- 
nera flavefcentia, vetufta vero. in fuperiore parte glau- 
ca funt, inferiora „pallide purpurafcentia cum quo- 
dam fulgore. Purpureus hic color eft pudor quafi 
hujus plantule, quem omni modo pro hominum o- 
culis tentat abfcondere, ita ut non nifi e longinquo 
confpiciatur, vel fi abrupta foliola vi diffringantur. 
- In vetuftis foliolis hic color purpureus evanefcit, uti 
& menfibus pluviofis, quaque facilius traCtari poffunt, 
acfi cum feneétute pudorem quoque amififfent. 
Harum foliofarum pinnarum quzdam multo longi- 
ores funt aliis, longiffimz autem duodecim , acqua» 
tuordecim gerunt foliorum paria. Ex ifto vertice a- 
lii quoque excrefcunt cauliculi, itidem recti, & fir- 
mi, quorum quivis in fümmo fuftinet fafciculum acu- 
torum capitulorum , que in flofculos expanduntur lu- 
teós, ac pentapetalos, uti in Primula veris, fed hi 
multo minores funt, ac quivis caliculo infidet ftella- 
to, qui poft florum lapfum fefe ample extendit inftar 
ftellule pentagonz , interne albe, in hac multa lo- 
cantur granula alba, ach ovula effent Mufcarum , vel 
aliorum infe&orum, inque iis latent minima, fufea, 
arumque rugofa femina , arenofa quafi; Hzc ex fi- 
Testis iftis albis exfiliunt, acfi ex gluma extricaren- 
tur, quum radiis Solaribus tangantur, fique quis huic 
adfideat plantule, eamque. adtentis proxime adfpici- 
at oculis, in hos fepe tranfiliunt , acíi hifce defende- 
re fefe vellet hzc plantula contra intuitum. © Ad quiñ- 
que enim fexve pedum diftantiam fepe fefeabjiciunt, 
quibus & hzc propagatur herba. 
Res maxime porro miranda eft, quod hujus plantu- 
le foliola nullum tactum hominum, animalium, vel 
"aliarum rerum ferre poffint, ne quidem pluvia- 
rum, vel venti, immo quod fübtilius adhuc eft, ne 
Oris quidem halitum , fi enim leviter modo tangantur, 
vel granula quzdam arene in illa projiciantur „ mox 
‘fefe deorfum claudunt, ac contrahunt, ita ut nil pur- 
pon confpici poffit: Hoc quoque folus efficit ramu; 
us, feu pinna foliofa , fi leviffimo modo tangatur, 
quum vero rudius tangantur, vel arena adfpergantur, 
totius plantulz foliola fefe contrahunt, que tum e- 
marcida quafi- videtur, ac tam diu manet, donec ho- 
mines, vel animalia ad quandam diftantiam abierint, 
quum fefe iterum expandunt. Per noftem pluviofo, 
& procellofo tempore fefe quoque claudunt, ac fen- 
fitiva hzccé qualitas uno tempore, & in una planta 
notabilior eft, quam in altera, mane enim ante ho- 
ram octavam quam maxime luxuriant, quum primum 
per radios folares fuerint extenfa, & tactum quendam 
melius tolerare valeant , antequam tam facile fefe 
contrahant. Sic quoque vetuftarum plantularum fo- 
liola tardius fefe claudunt, acfi ta&ui magis adfueta 
effent illis tenerarum. : 
* Radix 
_LXXIX. HOOFDSTUK. 
Het Gevoelige-Kruid. 
D^ Autbeuren be/chryven ons verfcheide kruiden, de- 
welke naturam Zoöpbytorum zullen hebben, dat is 
by baar groejende aard mede eenig teeken van. ge- 
voelen vertoonen, waar van zommige een eigentlyk kruid, 
zommige een bee[ler , of boompjes zyn. Het geene wy 
albier bejebryven , is een laag kruidje , een meefter{iuk der 
natuur ‚ven: materie, tot onderzoek verfchaffende voor de 
Jubtiele geeften om te raden , waar in zyn wonderlyke ei- 
gen/chap gelegen xy. 
Dit kruidje dan waft niet boven een [ban boog, in "t 
gemeen lager, in de gedaante van een Calappus boompje, 
avant bet fchiet op met een enkelde , regte, en kale feel, 
omtrent een half voet lank, ook in veele, doch donkere 
leeden verdeeld, gelyk de trappen aan de Calappus-boom, 
uit den rooden, of bruinen; en groenen gemengd, in. de 
dikte van een ftroobalm, binnen uitgevuld met een wit, 
droog , en fpongieus merg. Aan "t opperfte breiden bun 
de takjes uit in ’t ronde , regt als aan de Calappus-kruin, 
doch veel meer in "t getal, een vinger lank, zeer dun, 
zommige dwers , zommige fcbuins baande. 
Daar aan bangen zeer teere blaadjes , in gefchikte ordre 
tegens malkander , de Tamaryn-bladeren gelykende , doch 
kleender , en gladder , omtrent een nagel van een vinger 
lank, jonk zynde geel-groen, maar de oude zyn aan de 
boven-zyde boog zee-groen , aan de onderfte licht purper- 
veravig , met eenige weerfchyn. Dit purper is de fcbaam- 
te van dit kruidje , dewelke bet in alle manieren voor der 
menfchen oogen zoekt te verbergen, zoo dat men dezelve 
niet dan van verre ziet, of als men de afgebrooke met ge- 
weld van malkander trekt. Aan de oude bladeren ver» 
bleekt dit purper, als mede in de regen-maanden, en die 
laten zig ook gemakkelyker bandelen, als of zy met baar 
ouderdom de Jcbaamte afgeleid hadden. 
- Van deze, bladdragende fteeltjes zyn zommige veel lane 
ger dan de andere , en de lang fte bebben twaalf , en veer- 
tien paaren blaadjes, Uit de voorfchreeve kruin fchieten 
nog andere fleeltjes op, mede regt, en fiyf, waar van 
ieder op zyn top draagd een bosje fpitze knopjes , en uit 
dezelve komen kleene geele bloempjes voort, boven in vyf 
blaadjes verdeeld, gelyk de Primula veris, doch kleender, 
ieder ftaande in een ge[lernd kelkje , bet welk na "t af- 
wallen der bloemen zig wyd opend, als eenvyfboekig fter- 
retje , van binnen wit , bier in ziet men veele witte kor- 
reltjes leggen, als of bet oyors wan Vliegen, of andere 
ongedierte waren , en in dezelve fchuilen zeer kleene, 
bruine, en wat rimpelige zadekens , als fyne zandkorls, 
Deze fpringen uit de witte buidekens als uit bare bolfters , 
wanneer de Zonne daar op fchynd, en zoo "er iemand. by 
zit, en kykt-daar na, dikwils-im de oogen, als of bet 
zig daar mede verweeren wilde voor het aanfchouwen. 
Zy konnen vyf, of zes voeten van den [lam verre fprin- 
gen, en bier door vermenigvuldigd zig de plante. 
Het geene nu bet meeft verwonderens waardige in de- 
ze plante is, dat de blaadjes gant/cb geen aanraken van 
menfchen , beeften, of eenig ding konnen verdragen , zelfs 
vanderegen , en wind niet, en dat nog fubtielder is geen 
aaffem van. de aped want als men ze maar in ’t 
minfte aanraakt , of eenige zandkorls daar tegen aangooid, 
zoo fluiten xy baar terftond na beneden digt t zamen, 
zoo datmen van bet onderfte purper niet zien kan. Dit doed 
een taksken alleen, als men bet zoetjes aanraakt , maar 
als men "t barder aantaft, of met zand beftrooid,.dan 
fluiten alle-blaadjes aan de gebeele plante toe, die dan 
als verdord ftaat , en zoo ftaan blyft , tot dat de menfch, 
of beeft een kleene poos weggegaan is, dan breiden xy 
bun weederom uit. Bynacht, regenweêr , en wind ftaan 
zy ook geflooten , “en men bemerkt de fluitende eigenfebap 
op de eene. tyd en aan de eene plante meer dan aan de 
andere, namentlyk ^s morgens woor acht wuren flaan zy 
op "t weeldrigfte, als zynde eerft door der Zonneftralen 
uitgerekt, en konnen als dan een flootje verdragen, zone 
der dat zy zoo ligt toefluiten. Zoo fluiten baar ook traa- 
gelyk alle die van oude plantjes, als of zy bet aanraaken 
beter gewend waren dan de jonge. 
Pp 3 De 
