306 
CAPUT OCTOAGESIMUM. 
Tulipa Javana. 
Ic flos primum ex Batavia in Amboinam delatus 
H eft, qui ad Tulipz fpecies refertur, licet hujus 
planta nondum flores producens adeo fimilis fit 
Amboinenfi radici toxicariz , ut ejus anguftifolia fpe- 
cies haberetur. Caeterum Tulipe more crefcit, ejus 
enim radix bulbus eft rotundus, & regularis, pugno 
major, externe fimilibus extenuibus pelliculis , & inter- 
ne ex craffiufculis, albis, & fuccofis lamellis compo- 
fitus inftar Cepæ , atque in inferiore fua parte fimiles 
erit craffas, & brevesfibrillas, fique diflecetur , nau- 
eofum prebet odorem, perfecte inftar radicis toxi- 
cariz. i 
Ejus ftipes femi pedem altus eft, antequam in fo. 
lia explicetur, annulis, feu nodis quibusdam diftin- 
&us, qui per decidua formantur folia, rotundus por- 
ro, binos tresve digitos craflus, immo in vetuftiori- 
bus plantis craffior. ‘Tumque fefe extendit in fex 
octove longa folia , gladiformia , multoque majora 
quam in ulla Tulipa, fed minora quam in radice to- 
xicaria. Suntque a binis cum dimidio ad tres pedes 
longa, transverfalem palmam lata, magnum haben- 
tia nervum medium, qui digiti latitudinem habet , & 
infra protuberat, acutedefinens, fupra vero canalem 
format; folia autem hxc colore glauco, & oris finu- 
ofis cum illis Tulipe conveniunt, funtque per longi- 
tudinem ftriata, ac preter fubtiles venas unum alte- 
rumve habent craffiorem nervum, qui nonad apicem 
excurrunt, fed fenfim difparent. 
In hifce infulis rariffima fuos profert flores , atque 
ultra annum nil nifi folia gerit. Spe etiam fit, ut 
licet hic ftipes pedis crafficiem obtineat, in fuperiore 
tamen parte putrefcat, ac cuncta dejiciat folia, unde 
nil .remanet quam tuber quoddam fupra radicem, 
uod fubfeguentibus ficcis menfibus novum emittit 
ipitem , qui annum requirit , antequam ejus folia 
perfecta fint. Hujus ferotinz fterilitacis caufam pu- 
to effe copiofas pluvias, qua hic in Amboina cadunt, 
quales forte innaturali loco , feu patria non ita pati- 
tur. 
Sin itaque Solo arenofo humido , ac Soli bene ex- 
ofito locetur , tum fenfim non ex plantz centro, 
ed ad latera e radice fimplex rectusque excrefcit 
caulis, tree pede« alte, pollicem craffus, ex rotun- 
do parum compreflus, ac planus, «qui in vertice Ion 
am gerit vaginam, ex binis tenuibus, & ex viridi 
flavefcentibus foliis compofitam, que fefe aperiens 
flores exhibet non omnes fimul, fed fucceffive excre- 
fcentes, quorum quivis peculiari infidet pedunculo , 
funtque ab octo ad duodecim numero, in binos tres- 
ve ordines diftincti. 
Flos ipfe componitur ex petalis forma Liliorum al- 
borum, colore Tuliparüm, apertus enim inftar cam- 
panz extenditur, cujus nempe petala fuperius ample 
funt extenfa, inferius veto fenfim, & acute anguíta- 
ta, atque hic non erectus pedunculo infidet, fed pa- 
rum. ad latera inclinat... Quodvis vero. petalum ultra 
quatuor pollices longum eft, unum jatum, craffius- 
culum, externe nervo medio, feu dorfo notatum, u- 
bi.& ex purpureo rubet colore, ab utraque vero par- 
te ad oras album eft, quod quodammodo Tulipz pe- 
talum refert, externaque rubedo ad internam etiam 
tranfit partem, ubi-magis purpurafcit. 
In floris centro fex firma adparent ftamina in fundo 
lutea, in medio alba, ac fummo purpurea, quodvis 
vero-antheram gerit, uti- in Lilis, fed ipfius forma 
magis i curva eft, inftar fémi Lune, queque obduci- 
tur farina erafíà, flava, & vifcofà. Atque hzc fta- 
mina non laxe flori inpofita funt, fed quodvis inplan- 
tatur Quafi peculiari fuo petalo, feptimum vero pi- 
ftillum eft nudum , ghee erigitur, quum fex alia in- 
trorfum flexa fint... Ipfius odor dulcis, fed gravis eft, 
accedens ad fi eciem quandam placentularum faccha- 
ratarum , quibus Anifum admixtum e(t, queque in 
India Portugallico nomine vocantur Zroa , atque hic 
odor quibusdam gravis, & naufeofus eft. 
Aper. 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber VIIL. cap. LXXX, 
LXXX. HOOFDSTURK 
De Favaanfche Tulp. 
DE bloem is eerfi van Batavia in Amboina gebragt; 
zynde onder de foorten van Tulipen gereekend Si 
wel nog zonder bloeme zynde , met de Amboinfche 
Spatwortel zoo groote gelykeni[Je beeft , dat men ze voor 
een fmalbladige foorte daar van zoude aanzien. Ze groeid 
anders op de manier van een Tulipe, want de wortel Ze 
een ronde welgefchikte bol, grooter dan een vuift , bui. 
ten met diergelyke dunne buiden , en binnen uit di ti- 
ge, witte, en zappige Jchilfferen gemaakt als een Ajuin 
aan "t onderfte met diergelyke dikke en korte vafelingen, 
als men ze opfnyd walgelyk van reuk, regtalsonze Tad 
wortel. ; 
De ftam is een balve voet boog, eer by zig in bladeren 
verdeeld, met eenige leden of trappen onderfcheiden door 
de afgevallene bladeren gemaakt , rond , 2 en 3 vingers 
dik, en aan de oude [bruiken meer. Als dan breid ze zig 
uit in zes of agt lange bladeren als fweerden , veel grooter 
dan aan eenige Tulipe, doch kleender dan aan de Spat. 
wortel. Zy zyn van 9i tot 3 voeten lank , een dwers 
band breed, met een groote middelzenuwe, wel een vins 
ger breed, beneden uitbuilende , en na vooren toe fcherp, 
boven een geute formeerende, aan de Zeegroene coleur en 
bogtige randen Komen ze met de Tulipen overeen, zynde 
in de lengte geftreept bebalven de fyne aderen, noch met 
1 of 2 dikkere Zenuwen, dewelke niet tot aan de Ditze 
raaken , maar onderwegens zig verliezen. 
In deze Eilanden brengt bet zyne bloeme zeer zelden 
voort , flaande meer dan een jaar niets dan bladeren voorts 
brengende. Het gebeurd ook dikwils , /cboon den flamal 
een been dik geworden is , dat by boven in’t bert verrot, 
en alle bladeren afwerpt. , /chietende niets over dan een 
Jtomp boven de wortel , bet welk dan in de volgende droo- 
e Mouffon een nieuwe fLam voortbrengt , die al weder een 
jaar vereifcht , eer by zyne volkome bladeren beeft. De 
oorzaake van deze traagbeit en onwille giffe ik te zynden 
veele regen, die bier in Amboina vald , den welken mis. 
Jcbien bet in zyn Vaderland niet gewend is... 
„Als bet nu in een vogtige zandgrond en wel ter Zonne 
ftaat., zo brengt bet eindelyk niet uit de midden des ftruiks 
maar ter xyden uit de wortel een enkelden. regten Lë 
voort, 3 voeten hoog , een duim dik, wit denronden wat 
plat gedrukt, aan apiens top men een lange fchedeof A 
ziet van 2 dunne en bleekgroene blaaderen gemaakt, dee 
welke bun openende vertoonen de bloemen niet. teffens maar 
na malkaar voortkomende , ieder op een byzonder freel tot 
8a 12 in `t getal in 2 en g ryen. verdeeld, 
De bloeme is gemaakt van bladeren aan fatzoen de wit- 
te Lelie, aan fchildery de Tulipaan gelyk , «vant dege-o- 
pende fiaat als een klok, te weten met de bladeren vooren 
wyd uitgebreid , en agter jpits toeloopende , niet regt o- 
ver eind op baar fteel, maar een weinig ter zyden geboo- 
gen, ieder blad is ruim vier duimen lank , een duim eed, 
dikagtig , met een middelzenuwe of rugge , en aldaar pur. 
per-rood , maar te-wederzyden langs de kanten Wit; bet 
welk zoo wat na een Tulipaan aarden wil en de buiten). 
roodigheit fcbynd. an binnen door , zoo dat ze binnen niet 
meer dan peers is, °° f 
In de midden ziet men zes flyve draden op de grond 
geel, in de midden wit , en boven peers , ieder draagende 
een dwers balkje gelyk de lelien , dog meer gekromd , van 
fatzoen als een baloe maan , met een geel grof vel 
meel bezet. Zy ftaan niet.los in de. bloeme , maar jeder 
fteekt in de [choot van zyn blad, en bet. zevende Jüleitje 
is zonder nop, bet welk regt over eind fiaat, maar T 
dere zes zyn inwaarts gebogen. De reukis geil-zoet » tre , 
kende na een flag Zuiker-koekjes , daar Anys onder is ‚in "7" 
dien met een Portugeeze woord Broa genoemt s dog we 
ke reuk zommigen zwaar en walgelyk voorkomt, 
De 
e>. 
Dën 
