VIII Bock. LXXXI Hooff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 309 
Tenerum: folium in cunctis Ari fpeciebus eft cor- 
nu convolutum , quod ad unam fefe explicat partem. 
Inter pediculos foliofos ex ftipitis vertice alterum 
acutum , & longum excrefcit cornu , anguftam refe- 
rens vaginam , ultra fpithamam longum , excepto pe- 
dunculo, cui infidet, digitum craffum, ac bifidum. 
Superior ejus pars, fex & feptem pollices longa eft, 
acutam referens caudam, feu canis penem, quod fe. 
fe ad latera explicat inftar vagine, intus aliam exhi- 
bens caudam , ex plurimis quafi granulis compofitam, 
albefcentis coloris inftar eboris, circa apicem vero 
ruf. Inferior ejus pars oblongus nodus, feu tuber 
eft, facculum referens cum angufto collo, fuperiori 
` nexum parti, in hoc alius confpicitur corymbus fu- 
periori nexus, quatuor transverfales digitos longus, 
aréte cin&us majoribus granis , feu officulis Pifa refe- 
rentibus , que alba funt, & punctulum nigrum fuperi- 
us habent, farina quafi adfperfa, i 
Hee nunquam penitus rubent, fed lutea funt, ac 
cum toto racemomarcefcunt, tumque alius excrefcit 
conus, ita tamen ut aliquando quatuor fimul in una 
confpiciantur planta, 
Quum fuperior hujus vagine pars fefe aperiat, cau- 
da ita fortem, fed haud ingratum fundit odorem, 
atque hzc vagina frequentius in alba obfervatur fpe- 
cie, quam in binis prioribus, qua rarius illam pro- 
ferunt, fi non rite fimo inpregnentur, & colantur, 
atque ille excrefcentes, quum tenere fint, abrum- 
puntur, ne ftipes, qui ad cibum defideratur, nimis 
emacietur. 
Vera hujus plante radix füb terra non crafla eft, 
nec bulbofa, fed mox fefe dividit in albas, craflas, 
& longas fibrillas, longe lateque per folum fefe ex- 
tendentes. Procumbens ftipes, qui radicis pars quo- 
que habetur, in quibusdam locis quinque fexve pe- 
dum longitudinem obtinet; ac cruris craffitiem , ex- 
terne rugofus, ex nigro fufcus, ficcisque foliis obvo- 
Jutus, inter que dicta tubercula , feu gemme magna 
ropullulant copia. Interne albus eft, ac ficcam 
abet fubftantiam, nullis characteribus notatus, at- 
que hec pars eft, que ad cibum expeticur, 
Nomen. Latine Aron , & Arum Indicum fativum. 
Malaice Bira: Negry, b. e. Arum domefticum; Tres 
autem ejus varietates cognominantur Itam, Mera, Puti, 
alii autem in binas hoc tantum dividunt fpecies , pri- 
mo nigram, fub qua fufca comprehenditur, & fecun- 
“do albam; Ternatice Kiba. Amboinice Hila. Sinice 
Oii, quod diftinguendum eft, ab Ou, quod nigrum 
denotat colorem. Javanice Sente, 
Locus. Hoc domefticum Arum colitur in hortis 
cunctarum fere aquofe Indie infülarum , praefertim 
harum Orientalium regionum , ut & in Moluccis, & 
infülis ad Eurum fitis, ubi Oryza non ita frequens 
eft. Circa edes plantandum eft in areis, ubi quevis 
"fordes, projectilia, ac cineres ejiciuntur, furculos , & 
vaginas diligenter abfeindendo, folia autem tam in- 
tegra fervanda funt, quam feri poteft, & cavendum, 
ne ab Erucis, vel Gallinis decerpantur, alioquin e- 
nim ejus ftipes gracilis eft, 
Tenemmerenfes , & Seruenfes optimam callent ar- 
tem hafce colendi plantas, qui quotannis caules, feu 
radices adferunt venales , orgyam longas , & crus cras- 
fas in Bandam , & Amboinam. Harum quoque planta- 
rum quzdam hic in Amboina plantatz funt, inareis, 
& prope edes, que fex fpithamarum longitudinem, 
& trium latitudinem in diametro adquirebant, que- 
qae in vertice plures gerebant fru&us , fpithamam lon- 
gos, quórum caudz albicabant, uti & inferiora ipfo- 
rum officula, feu granula, quz tandem fine rubedie 
ne marcefcebant. 
Ufus. He tres fpecies, ac prefertim bine priores 
diligenter colüntür in hortis, & areis ob caulem, 
qui ad cibum adhibetur. Hic primo depuratur, de- 
- in in fru(ta fcinditur, ac primum in aqua ebullitur , 
qu& abjicitur, dein altera coquitur vice in jure car- 
nium, & apud incolas cum Calappi lympha, qui 
hunc edunt inftar co¢torum caulium Braffice. In 
fegmenta quoque fcinditur ; que fricantur in oleo 
recenti Calappi , vel Canarii, & bonum etiam prz- 
bent cibum. 
Opor- 
Het jonge:blad aan alle zoorten van Arum is een lan- 
Betzamen gerolde boorn, welke zich aan de eene zyde 
ontvouwt. Tuffcben de bladdragende fielen uit bet op» 
perfte des ftams komt een andere ange en [pitfe boorn uit, 
als een fmalle fcbede, meer dan een [pan lang , bebalven 
den fleel daar ^t op ruft, een vinger dik , en in tween 
gedeeld. Het bovenfte deel is zes en zeven duimen lang , 
gefatfoeneerd als een fpitfe leert , of als een. bondspint b 
bet welk zich ter zyden opend als een fchede , vertoonen- 
de van binnen een anderen fleert , als van kleine greint 
jes t’zamen gezet , vuilwit als ivoor , doch omtrent de 
Jpitfe ros: bet onderfte deel is een langwerpige knop of 
Jaksken ‚met een finalle bals aan "t bovenfte bangende „daar 
in ziet men een anderen tros , aan den boven[len vaft, 
vier dwers vingers lang, digt bezet met groote korls als 
erweten, witagtig „met een fwartagtig puntje boven op, 
en als met meel beftrooid, ` 
Zy werden nooit volkomen rood, maar wel-geel, dan 
verflenzen zy met de gebeele booze , en dan komt ‘er een 
ander voor, doch zoo dat men fomtyds vier te gelyk aan 
eene firuik ziet. T 
Als baar "t opperfte deel van deze bozen opend, zoo 
geeft den fleert een Jterken doch geen vuilen reuk van zich, 
en men ziet deze boozen meer aan "t witte geflachte , dan 
aan de twee eerfte , die baar zelden voortbrengen , als 
men ze niet ter degen me[L, en de voorkomende werden 
jong afgebrooken, om den ftam, die men tot de koft voed, 
niet uit te mergelen, 
De eigentlyke wortel onder de aarde is geenzints dik 
noch bolagtig , maar verdeeld zich flraksin witte, dikke, 
en lange Vafelingen , verre in de grond zich ver|preiden- 
de. De liggende ftamk die men ook voor de wortel reen 
kend, werd op fommige plaatfen wel vyf en zes voeten 
lang, en zoo dik als een dye, buiten ruig, fwart- bruin, 
en bebangen met dorre bladeren, waar tu[Jcben de voor- 
noemde knobbelen en uit/pruitzels met menigte voortkomen. 
Binnen is by wit / en droog van fubftantie, zonder cha~ 
. ra&beren „en dat is bet geene men tot de koft nuttigd, 
Naam. Jn 't Latyn Aron, en Arum Indicum fati- 
vum. In "e Maleits-Bira Negry „dat is Arum dome. 
fticum; De derde zoorten zyn bygenaamt Itam, Mera, 
Puti, doch andere verdeelen ze flegts in twee zoorten, 
de eerfie /warte, waar onder de bruine begrepen is, ende 
tweede de witte. In't Ternataans Kiba. In 't Amboins 
Hila. In’t Sinees Oii, te onderfcheiden, van Qu, ’t 
welk fwart beduid. In’t Javaans Sente. 
Plaats. Dit tamme Arum werd geoeffend in de tuinen 
van meeft alle eilanden van Water Indien, in *t byzonder 
van deze Oofterfche kwartieren, in de Moluccos , en Zuide 
oofter Eilanden, daar den Ryft wat fchaars is. Men 
moet ze omtrent de buizen pones in de erven , daar 
men allerbande ruigte, vuiligbeit , i is heid en affche 
been /myt , de uit/pruitzels , en vruchthoozen neerftig 
afneemende , ook de bladeren zoo beel houden , als men 
kan, dat ze de Rupfen „ en inzonderbeit de Hoends 
niet af eeten , want anders blyft de flam maager. 
Die van Tenemmer en Serua bebben bet befte verftand 
om deze planten op te voeden , brengende dezelve jaar- 
lyks (kammen of wortelen van een vadem lang, en een 
dye dik, te koop in Banda en Amboina. Zoo zyn er 
ook van deze in. Amboina geplant in de erven , en by 
de buizen. die zes fpannen lang wierden, drie fpannen 
in de rondte, met veele vruchten, en boven op van een 
fpan lang , waar in de fleerte witagtig bleeven, als me- 
de de onderfte druive of koris , en ten laatflen zonder 
rood te’ werden verflensden. 
Gebruik. Deze drie zoorten , doch imzonderbeit de 
twee eerfte werden neerftig onderboudén in de tuinen 
en erven , wegens den ftam , dienen tot de koft ge- 
bruikt. Hy werd eerft fchoon-gemaakt , daar na in 
ftukken poi: esa , en eerftelyk in water opgezooden, 't 
welk men weg giet , daar ha ten tweedemaal gekookt 
in vleefch-zoppe of met Calappus-melk by de Inlanders, 
die bet dan eeten als gekookte koolftronke. Anders fnyd 
men "t in fchyven , en bakt die in verfcbe Calappus of 
Canarie-Olie , bet welk mede een goede koft geeft. 
Qa3 Ke 
