VIII Bock. LX XXII Hooff. 
Inferior uvarum pars in nodo ifto latens ex cras- 
fioribus conftat granis , acfi plana effent Pifa hilo 
nigro notata , primo viridia 5 dein vagine colorem 
habentia, que ad inferiorem ejus partem aperta mi- 
nium, feurutilum , ac rubentem , fplendentemque ha- 
bent colorem. Quodvis vero cornu interne bina ter- 
nave continet ofjicula feminalia, paulo majora acinis 
Uvarum, cum gemma nigra in centro, ac circa hanc qui- 
dam adparent radii. 
Inferior caulis pars, feu radix fupra terram eleva- 
ta, oblique etiam jacet inftar craffi farciminis, exter- 
ne fufcis obducta pelliculis, & articulata quafi per 
decidua folia, interne alba, ficca, faporis acerrimi , 
& mordentis, que per tenues fibrillas fefe terre in- 
fipt. . von 
Januario fru&us profert, inferius autem tuber diu 
clàufum eft, ac granula in eo contenta juftam adqui- 
runt mägnitudinem , antequam vagina hzc fefe eo 
usque aperiat, quum fuperior interim pars emarcida 
quafi dependet. Si hzc fefe aperiat ‚in initio gravem, 
ac tetrum , feu caninum quafi fundit odorem. 
Nomen. Latine Arum Indicum filveftre.  Malaice 
Bira Utan. Amboinice Hila Abbal, & folummodo 
Hila. k 
Locus. Ad filvarum oras crefcit, uti & in campis 
fub fruticulis. Quod in filvis provenit, femper ma- 
jus, & altius eft, majoraque gerit folia campeftri. 
In Boetona tante eft magnitudinis, ut pro tertia fpe- 
ciei fativi haberetur, folia gerens tam ampla, ut iis 
totum obtegi poffet corpus, quod Europeo cuidam 
male fuccefiit, qui in Butonz fluvio corpus lavans, 
hoc nudum tegebat recens abfciffis foliis, quorum 
fuccus in corpus depluens hoc adco exurebat, ut ar- 
dor hic vix Calappi lympha exftingui poffet. 
LJ 
Ufus. Incole hujus plante nullam fere adhibent 
partem ad ufüm Medicum, ac nihil ad cibum ob ejus 
acrimoniam , quam habet. Contra ejus folia multum 
ufurpantur in praeparatione rofez tincture Caffombz, 
quod fupra in ifto capite fuit indicatum. Radix ejus 
tam ab incolis; quam ab Europeis quibusdam fumi- 
tur ad detegendum furtum , argumento antiquiffimam 
fuiffe artem , quam nationes inter fefe exercuere, & 
que ab unà in alteram devoluta eft, quum primi pa- 
rentes in exftruenda turri Babylonica inter fefe habi- 
tantes inftrumenta furarent , unus nempe ab alio; 
fufpecti enim perfone in orbem ponuntur , ac quivis 
hujus radicis fruftulum cum cocta Oryza, vel alio ci- 
bo cogitur edere, quod infontes fine noxa peragunt, 
us fur devorare illud nequit, quam artem etiam in- 
ituit, 
Plerumque vero fur adeo hanc timet radicem, ut 
fübreptam rém potius clam reddat, vel per alium re- 
ftituat , antequam cogatur hujus radicis edere porti- 
unculam. Quum itaque hoc experimentum nimis fit 
periculofum, ac fuperítitiofum , atque /Ethiopes fla- 
mines fimul quzdam füfutrent verba, alteram doce- 
bo, ac faciliorem artem , qu& aliquibus ridiculofa 
videbitür, fed aliquando tamen cum veritate conve- 
nire obfervata fuit, quum naturali quoque nitatur ra- 
tione. 
Quivis ex fufpectis perfonis tantam crude, & fic- 
ce Oryze quantitatem ore contineat, quantam pos- 
fit, talemque inpera hanc comedere nullo adfumpto 
liquido potu, quod rite adtendere oportet. Hoc qui- 
vis facile peragere poteft, fed reus ob confcientiam 
adgravatam, que in vulgaribus hominibus melius o- 
peratur quam in politicis, & aftutis, tantam humoris 
copiam in ore adtrahere nequit , unde non facile fic- 
cam hanc deglutiet Oryzam, fed, uti dictum eft, hec 
ars apud. audaces , & aftutos , qui hanc callentartem, 
non füccederet, atque ex hoc experimento infuper 
Jus exerceri, vel inftitui nequit. 
„ Hanc ob cauffam Arum filveftre minus, quod acer- 
rmum eft, átque hinc ad hanc artem maxime ufita- 
tum, a quibusdam Bira Pantsjuri, h..e. Arum furum 
Cognominatur, Quidam dicunt, fi plumbi lamella ore 
contineatur, radicem harc non tantum excitaturam 
efle ardorem , licet proptie non fit ardor urens, fed 
mordens acrimonia. 
Pri- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
311 
De onderfle druive in den knop fchuilende is van gro- 
ver korls gemaakt, als platte erweten met een favart oog s 
eerft gras-groen, daar na als de fcbede , die zich tot bene- 
den toe openende , minje of vuur rood blinkende is. Ie- 
der korl beeft 2 of 3 fieentjes of Zaden van binnen, wat 
grooter als druive-ficentjes met een [wart oogje, of cen- 
trum; en rondom 't zelve eenige flraaltjes. 
De onderfte ftam of wortel boven de aarde , leid mede 
Jebuins als een dikke worft, buiten met bruine vellen om- 
geven, en als in leeden verdeeld, door de afgewallene bla- 
deren, binnen wit, droog, zeer fcherp , en bytende van 
cs Met dunne vafelingen maakt by zich vaft in de 
aarde, 
In January vertoond bet zyne vruchten , doch de on- 
derfte knop blyft lange gefloten, en de korls daar in ge- 
winnen baar volkomen grootte, eer de fcbeede baar 200 ver- 
re Yen » wanneer ondertu[Jcben bet bovenfte deel als 
verflenft bangt. Als ze baar eerft opend, zoo komt er 
een flerke, Jcbier vuile, of bondsagtige reuk uit. 
Naam. In’ Latyn Arum Indicum fylveftre. In 
*t Maleits Bira oan, In ’t Amboins Hila abbal , en 
Slests Hita: 
laats. Het waft aan de kanten van de bo[Jcben , enin 
de velden onder ligt kreußelbofeb. Het geenein de bo[Jcben 
waft, is altyd hooger , en grooter van bladeren dan de 
veldzoorte. Op Boeton. vind men 't zoo groot, dat men 
"t voor de derde van de tamme zoude aanzien, met blade- 
ren zoo breed, dat men ’t lyf daar mede bedekken kan, 
’t welk zeker Europeaan kwälyk bekwam, die zig in de Bu- 
tonfe rivier aan de waterplaats waf]chende , bet naakte lyf 
met deze werfchafgefneedene bladeren bedekte’, waar van 
bem ’t zap over "t lyf liep , en dapper verbrande , dat men 
genoeg te doen badde met Calappus-melk den brand weêr 
uit te trekken. 
Gebruik. De Inlanders gebruiken fchier niets van 
deze plante tot de Medicyne, en tot de koft gan/ch niets 
wegens de grote fcherpigbeit, die daar in is. De blade- 
ren daarentegen werden veel rn by bet maken van 
de rooze verwe Ca[Jomba , gelyk boven in "t zelfde Hoofd- 
Sur gezegt is. De wortel werd zoo wel by deze Inlan- 
ders als by fommige Europeanen gebruikt om dievery te 
ontdekken , een bewys dat bet een zeer oude konft moet 
zyn, die de natien mi[Jcbien malkanderen geleerd bebben , 
doen bare voorouders by den Babylonifchen toorn noch by 
malkander woonden, en den een den anderen zyn gereet- 
febap ontkneep, want de betigve Personen moeten in een 
kring [taan , en een ider een flukje van deze wortel met 
Ban ryft of ander koft opeeten , zoo zullen de onfcbul- 
ige zonder letzel °t zelve konnen doen, maar den regten 
dief kan bet niet infwelgen , boe zeer by zich ook be» 
moeid. 
Doch gemeenlyk is den dief zoo bang voor deze wortel, 
dat by bet geftoole goed liever. beimelyk weer geeft, of 
doed weer geeven, eer by tot bet eeten van deze wortel 
gedwongen werd, Dewyl ou deze proeve te periculeus 
en met fuper[Litie gemengd is, alzoo de Moorfche Paapen 
‘nog eenige woorden daar by preuvelen, zoo zal ik .u een 
andere en ligtere konft leeren , die wel belachelyk , egter 
fomtyds waar bevonden is, en op natuurlyke reden fleund. 
Doed ieder van de verdagte perzonen zoo veel raauwe ; 
en drooge ryft in de mond nemen , als by daar in vatten 
kan, en belaft bem, dat by den zelve zonder eenig vogt 
daar by te doen (daar gy wel moet opletten) zal opeeten. 
Dit kan een ieder ligt doen, maar de fchuldige kan we- 
gens zyn kwade ajeno , die by flegte menfchen beter 
werkt dan by flimme gaften , 200.veel vogtigheit of fpeeg- 
zel in de mond niet krygen, en dierbalwen vald bet bem 
onmogelyk den drogen ryft in te er i , doch als ge- 
zegt, deze konft zoude by de ftoute gaften, en diede konft 
weten, niet wel aangaan , en dan is bet ooch al een 
proefje, daar op men geen regt kan doen, 
Om deze oorzake werd de kleene wilde zoorte , die 
de fterkfte is, en daarom bier tie gebruikelyk , van fommi- 
ge Bira Pantsjuri , dat is Diefjes Arum :toegenaamt. 
Sommige zeggen , als men een flukje loot in de mond boud, 
zoo zoude deze wortel zoe bevig niet branden konnen y boe- 
awel bet eigentlyk geen brand is met bitte, maar een by- 
tende fcherpigbeit. 
De 
