316 
Clufius putat, ab /Ethiopibus Africanis e regione 
Hifpanie, € Portugalliz effe tranflatam, ubi plan. 
tam hanc vidit crefcentem ad fluminum ripas , ac 
fervi ejus radices, & petiolos conligebant ad cibum 
tam toftum quam frixum. Hodie comperimus, po- 
tiffimum coli in cunétis provinciis Indie Orientalis, 
prefertim in Orientalibus aquofie Indie infulis, Am- 
boina, Moluccis, & Banda, ubi multo magis expe- 
titur quam in Occidentalibus infulis, 
Cultura, Kelady diligentem requirit culturam , ac 
quotannem laborem, fi preftantes , & craffas ejus de- 
fideremus radices , uti apud nos Braffica, & Rapa. Am- 
boinenfes in hunc finem montium pedeseligunt, vel 
faxofaloca, ubi folum eft pingue, fufcum, & argii- 
laceum circa montium pedes, ubi aqua femper elabi 
poteít. Adftantes herbe ibi eradicantur, & creman- 
tur, dein locus ifte depuratur , parum vertitur, in 
quo deponuntur teneri bulbuli vetuftarum radicum 
abfciffi , & humida obducti argilla, hi fine ordine terre 
conmittuntur ad diftantiam trium circiter pedum , circa 
quos in quibusdam locis Mufz ftipites interponuntur, 
ac fundus purus fervatur ab excrefcentibus herbis , & - 
fruticulis. Hoc elegans e longinquo prebet fpecta- 
culum , in fufco, & rubente ifto folo ampla ifta, & 
glauca videre folia, Plantatio. peragitur fub finem 
pluvioforum menfium , qui in Amboina eft men(is Sep- 
tembris, atque poft quatuor menfium fpatium mature 
ejus funt radices, quz effodiuntur, & ad cibum fer- 
vantur ,. quedam autem relinquuntur plante, ut ra- 
dicum bulbulos, & proles colligant ad novam plan- 
tationem neceffarias, fi autem fuz conmittantur na- 
ture, fponte novas producunt radices, & ad latera 
excrefcunt, & fefe propagant, he autem non tam 
bone note fünt, quam quz per transplantationem 
coluntur, neque etiam per binos annos contintios in 
uno eodemque plantari poffunt loco, fed quovis an- 
no novus eligendus eft locus, & de novo ibi cre- 
mande funt herbe adftantes. Jo EN 
Ufus. Nutrimentum eft catholicum in Orientalibus 
hisce infulis, & tanquam utilifima regionis cenfetur 
planta eodem modo, quo ab antiquis jam fuit tem- 
poribus in /Egypto , licet ibi haberetur cibus rufi- 
corum , ac forte per Saracenos ejus ufusinnotuit Oc- 
eidentalibus Africe , & Europe partibus, ita ut haud 
inepte /Echiopum panis vocari poffet. 
- Nulla ejus pars cruda edi poteft, qunm eque oris 
pruritum excitet, quam Arum fativum, una auteur 
lanta multo magis altera, uti id fupra indicatum fuit. 
odus autem hafce radices ad cibum preparandi non 
unus idemque eft, plerumque autem radices. ab ad- 
herentibus fibrillis , & pelliculis depurantur, tote- 
que aque incoquuntur , Ca effunditur, radix- 
que in magnos confcifla taleolos editur , uti cum 
Oebis fit ; oem vero per coctionem in copiofa aqua 
radix nimis fatua, & mollis fit, hinc Boetonicus mos 
melior cenfetur: Si nempe in Olle fundo quedam 
deponantur folia, ac tantummodo tanta aque quane 
titas adfundatur, ut ipfum Caladium non tangat, quod 
dein aliis obtegitur foliis, ac fic fuffocatum coquitur. 
Radix hec cocta in taleolos fcinditur, que in recen- 
ti Calappi oleo fricantur, donec oleum exficcetur , 
ac tum eduntur. 
Facillimus autem mos eft, quod tota radix fub ci- 
neribus fervidis torreatur, quod Bandanenfes alio e- 
tiam inftituunt modo, prefertim fi copiofas habeant 
radices, quas, ut vendant, fervare voiunt. Foveam 
formant , in qua filices calefactos deponunt, vel hos 
ibi calefaciunt per cremationem quarundam ficcarum 
herbarum, hifce inponunt recentes radices, quas fi- 
milibus obtegunt lapidibus, &herbis, donec molles, 
& tofte gaf fint, tum per tres continuos dies radi- 
ces has fervare poflunt incorruptas , quas quotidie 
fic vendunt. Noftra natio non facile coétas edit ra- 
dices, quum. ftomachum gravent, & alvum nimis ob- 
ftipent , fed eligunt potiffimum illas, quz in oleo 
frixe funt, Contra Indi talem expetunt cibum , qui 
maxime. obftipat, & in: ftomacho durabilis eft, qui 
cum ipforum natura meliusquadrat. Petioli, accau- 
les in aqua prius ebuiliuntur, quibus dein adfunditur 
condimentum quoddam tum inftar Braflice edi pos- 
unt. 
Folia 
HERBARII AMBOINENSIS Liber VIII cap. LXXXIV; 
Clufius meend , dat bet van de Africaanze mooren te. 
gen over in Spanjen, en Portugal gebragt xy, daar h 
"t-aan de waterbeeken beeft zien waffen, en deszelf s awo 
telen, en flelen door de flaven opzoeken , om in de iol 
te gebruiken, zoo gebraden als gezoden. Hedensdaags be 
vinden wy, dat bet meeft in alle provintien van Òoft- 
Indien gecultiveerd werd, inzonderheid van de Oofter- 
Jebe Eilanden van Water- Indien, Amboina, Moluccos 
en Banda, daar men veel meer werks daar van maakt. 
dan in de Wefterlyke deelen. d 
Queeking. Kelady verei/cht een neer ftige oeffeninge, en 
eenjaarl ykze moeite , als men deugdelyke , en dikke wortelen 
daar van hebben wil, gelyk men by ons met Kool en Rapen 
doed. De Amboineezen verkiezen bier toe het bangen der 
bergen, of fleenacbtige plaatzen, daar vette, en bruine 
Klet-grond.is , omtrent den voet der bergen , daar bet wwa- 
ter altyd aflopen kan. De ruigte werd afgekapt, enver. 
brand, daar na de plaats fcboon gemaakt , en een weini, 
omgebakt , bier in plant men de jonge bollekens van de 
oude wortelen afgefneeden , en met natte klei bekleed. 
men zetze zonder ordre, omtrent drie. voeten van, andi 
kander , bier en daar een Piffang-boom tuffchen beiden, 
en boud de grond fchoon van de opwaf[Jende ruigte, Dit 
geeft een aangenaam fpeêtakel , van verre op den bruinen 
enroodachtigen grond , die breede , en blaauw-groene Me 
deren te zien, De plantinge gefchied in 't einde van de 
regen-maanden , zynde in Amboina de maand September, 
en vier maanden daar na heeft men rype wortelen, die 
men uitgraaft , en tot de koft bewaard , eenige planten 
laat men [aan om afzetzels uit de wortel te gewinnen A 
tot een nieuwe plantinge dienende , anders. als men ze. 
ftaan laat , zoo brengen xy van zelfs nieuwe wortelen, 
en planten voort, ter zyden uitwafJende , dëch deze zyn 
verre zoo goed niet, als die door verplantinge voortkomen, 
maar men moet elk jaar een nieuwe tuin zoeken , en op 't 
nieuw branden, Es 
D 
- Gebruik. Het is een algemeen voedzel in de Oofter- 
Jebe Eilanden, en word onder de nodig fte planten van 
een land gereekend , op dezelffte manier, gelyk "t al van 
oude tydenin Ægypten geweeft is y boewel "t aldaar voor 
een boere koft geboudem werd, en miffchien door de Sara- 
cenen is zyn gebruik aan de Wefterlyke deelen van Afris 
ca, en Europa bekend gemaakt, zoo dat men ’ niet ons 
billyk Moors-brood mogte noemen. Gë 
Raauw kan men niets daar van eeten , want bet jeukt 
noonuel in de mond als bet tamme Arum, doch de eene veel 
meer: als de andere, gelyk boven gezegt is. De manier 
om tot de koft te bereiden is niet eenderlei , in: ^t- gemeen 
werden de wortelen van de aanbangende vazelingen , en 
vellekens gezuiverd, gebeel in water gekookt , "t welk 
men weg giet, en de wortel in groote frukken gefneeden 
eet, gelyk men met de Oebis doed. Doch dewyl door dit 
kooken met veel water de wortel al te laf , en breukzaam 
werd, zoo bout men de Boetonfche manier voor beter: 
Als men op den bodem van de pot een party bladeren legt, 
en even zoo veel water opgiet, dat het de Kelady niet 
raakt, daar na met andere bladeren toegedekt, en 200 
Jimoorende gekookt. De opgekookte werd ook in Jchyven 
gefneeden, en in verfebe Calappus Oly gebakken , tot dat 
ze bardachtig werden, die men dan op "t vuur zoo lange 
Joan laat , tot dat bet Oly opdroogt , en dan eet. 
De ligt/te manier is, dat men. de geheele wortel onder 
heete ache brade , bet welk de Bandaneezen nog op een 
ander manier klaren , inzonderbeid als ze veele wortelen 
hebben, die ze tot dem verkoop willen bewaren. ma 
ken een kuil , daarze beete ër ah in doen, , of daar 
in beet maken, door bet branden van eenige ruigte, Di 
op leggenze de verfche- wortelen, en dekkenze met dier- 
gelyke fleenen , en ruigten toe, tot datze- gaar » of ges 
braden «werden. , zoo konnenze dezelve drie dagen goei 
houden , en dagelyks daar van verkopen. Onze 
eeten de gekookte niet ligt, om datze de t druka 
ken, en den buik zeer floppen , maar lief) 
gebakken zyn. Daarentegen den Indiaan : 
zulke koft , die wakker propt, en in de mage durabel 5» 
het welk met baar natuur beter overeen komt. Defte 
len werden ook eerft in water opgekookt, en daar over 
een ander zop gemaakt, zoo kan men ze eeien als Kool» 
boud veel van 
De 
