VIII Boek. LXXXIX Hoof?]. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
Si ftipitis baccz fint mature , facillime a radice fe- 
parari poteit, acutum relinquens conum in radicis fo» 
veola , acfi ipfi inpofitus fuiffet. Talis caulis in hor- 
to meo projectus totum replebat hortum novis plan- 
gulis per abjecta granula, quum vero nullum inpende- 
rem laborem ad hafce transplantandas, hinc non tan- 
tum parvas producebant radices, feu bulbos , fed e- 
tiam fubfequentibus annis nullum emittebant caulem 
frugiferum , licet hove quotannis propullularent plan- 
tula. 
Cultura. Primaria radix varios generat bulbos, quo» 
rum quidam ipfi nexi funt, alii laxe dependent per 
fibrillas. Hi bulbi in pingui, & rite "elaborato folo 
transplantantur, in quo grumi formantur, uti quum 
Ubium plantetur, atque hi tam diu excrefcant, do- 
nec folia flavefcant, primaria tum exfoditur radix, 
& bulbi fervantur pro novis plantulis, 
Nomen. Latine Tacca fatica. Malaice Tacca, quod 
derivatur ab Amboinico Táa. Bandice Toja. Ma- 
Jaienfes quidam hanc vocant plantam Lecker. Baleyi- 
ce Ty. 
uedam ejus inveniuntur plantz in Ubii hortis. In 
erama Orientali, & Banda magis expetitur, licetin 
Banda ejus filveftris obcurrat fpecies, in Madeangi 
ora crefcens, (que ora eft Occidentalis infule Lon- 
tore), que ad cibum itidem przparatur. 
- Ujas. Talibus in locis, ubi Zagumanta, ac panis 
` non magna obcurrit copia, uti in Banda, hec radix 
in majori eft ufu, quam in Amboina, ex qua panis 
quzdam pinfitur fpecies, eodem fere modo, quo in 
India Occidentali Farinje preparatur, Crude nempe 
fumuntur radices, que rapfantur ad rugofum Coru- 
rong Corticem, qui in Sagu arbore obcurrit, vel con- 
tra aliud quodvis corpus rugofum. Hzc rafura aqua 
fübigitur, quz continuo abjicitur, tum alba in fundo 
renianet fara, que iterum bis terve abluitur, do- 
nec nulla amplius in aqua detegatur acrimonia, atque 
hec. farina ad folem exficcatur. Prima autem aqua 
Tollicite abjicienda eft, ne quoddam animal hanc 
guftet ; quum fit noxia. Farina ifta dein in lapideis 
compingitur machinis , in quibus Zagus panis pinfitur , 
primo nempe calefaétis, tum fimiles quadrate adqui- 
guntur placente, que loco panis eduntur; fique hee 
farina rite fubigatur, & abluatur, ita ut nulla am- 
plius fuperfit amarities, vel acrimonia; tum hic panis 
meliorem habet faporem Sagus pane, quem melius 
preparare norunt Bandenfes , quam Amboinenfes, 
"qui Sagus panem preferunt. 
.. Yucca ab Indie Occidentalis fcriptoribus defcripta; 
‘inter alios a Nicol. Monardo cap. 53. ex qua celebris 
sns Cafawypreparatur, fpecies videtur effe Indice 
“Tacce, planta enim erit quinque fexve palmas alta, 
ampla gerens folia-inftar palme hominis extenfa , in 
feptem, vel otto lacinias diftinéta, & femper viren- 
‘tia. Ejus radix eft bulbus rotundus inftar glomeris , 
velcraffe Rape , externe fufcus, interne albiffimus. 
Hecque radix fimul plante fruétus eft, ex qua Cafa- 
‘way formatur, qui eft indorum naturalis, & quoti- 
*dianus panis, qui ipforum pabulum fuit per tot fecu- 
“Ta, ac fequenti preparatur modo. 
‘Supra certa inftrumenta dentata, & coniformia de» 
puratz radices raduntur groffo modo, ac longis, & 
"acuminatis induntur faccis, quibus lapides inponun- 
tur, & adgravantur , ut noxius exprimatur fuccus: 
*Reítans tum materia Amygdalas referens contufas 
fartagini inponitur, fupra lentum ignem torfetur, & 
‘continuo circumagitur, uti cum Ovis toftis fit, ex il- 
1 tum placentulzé formantur magnitudine nummi Hi- 
panici, que inftar panis adhibentur , tnultum nutriunt; 
‘ac diu confervari poffunt. Expreffus hic füccus adeo 
‚nocivus eft, ut homines, & animalia enecet, fi hunc 
crudum potent, fed ad dimidium excoctus bonum 
"praebet acétum, ac diutius coctus , donec craffefcat , 
dulce -prebet mel, utrumque vero innoxie ufurpari 
poteft, Hoc intelligendum eft de Yucca, que in in- 
fula St. Dominico crefcit , omnis vero Yucca, que 
“in continenti provenit, innoxium håbet fuccum, li- 
Cet fit crudis, Hee vero ex Monardo amplius retu- 
Ji, ut confenfum cum noftra Tacca demonftrem. 
= Eodem 
325 
s ech den fteel rype befien beeft , 200 kan men bem gemak- 
> ‚van de wortel aftrekken , nalaatende een Jpitze kê- 
5°, im E kuiltje van de wortel , als of by daar opgezet 
Se? Een zulke fleel in mynen tuin weggeworpen Ver- 
vulde den gebeelen tuin met nieuwe plantjes, door de uit- 
geworpe kernen, maar dewyl ik geen moeiten daar toe en 
deede om dezelve te verplanten , zoo kwamen niet alleen 
Sr epes "od o maar ook in de volgende jaren 
ragende {tee er ji RS ni 
"OC wer e Hl ran meer, boewel’er jaarlyks nieu- 
^. Queeking.De boofdwortel gewind ver [cbei; 
waar van zommige daar aan Bag zyn tina A 
‚met een veefel daar aan bangen. Deze af zetzels verplant 
men tn een vette en welbearbeide aarde , beuveltjes maa= 
„kende gelyk men met de Oebis doed, en laat ze zoo lange 
waffen, tot dat de bladeren geel werden, de booftwortel 
graaft men als dan uit , en verwaard de afzetzels tot nieu- 
we planten. 
Naam. In't Latyn Tacca fativa, in’t Maleits Tac- 
Cà, °t welk egter afkomftig is van ^t. Amboinfebe ‘Tir. 
In't Bandaas Toja. Sommige Maleyers noemen "t Lec- 
ker, Bal, Ty. 
Locus. In Amboina raro colitut, ac tantummodo 
‚Plaats. Het werd in Amboina weinig gebaavend flegts 
bier en daar eenige planten in menigten in de Oebis tui- 
nen. Op Ooft-Ceramen in Banda maakt men meer werk 
daar af, boewel zy in Banda een wilde zoorte bebben , op 
den boek van Medeangi waffende (zynde de Weftboek van 
t Eiland Lontor) die zy mede tot. de koft bereiden. 
. Gebruik. Op zodanige plaatzen , daar men’t Zagubrood 
in geen overvloet heeft, ge in Banda, is deze wortel 
in grooter gebruik dan in Amboina , om een’flag broods 
daar van te maken, fchier op dezelf/te manier , als men in 
Weft-Indien de Farinje toebereid. Men neemt de raauwe 
wortelen, raspt die tegens de ruige fcbor[fe Corurong s 
die men aan de Saguboomen vind , of tegens iets anders 
ruigs. Dit fchrapfel kneed menin water , engiet bet tels 
kens weg , 200 zakt er een wit meel opde grond , "t welk 
men hog een reis of drie af/poeld , tet dat men geen fcher- 
pigbeit meer in ’t water proeft, en droogd bet meel in de 
zonne; bet eerfte water moet men ter deeg weggieten, op 
dat er geen beeft van drinke, want betis [chadelyk. Het 
meel gieten zy daarna indexelfde fteene formen, daar men 
*t Zagubrood inbakt , eerft beet gemaakt , zoo komen dier- 
guy vierkante koeken daar van, die men in plaats van 
rood eet, als men dit meel ter degen fyn kneed en af poeld , 
dat er geen bitterbeit nog fcberpigbeit daar by blyve , zoo 
werd dit brood fimakelyker dan bet Zagubrood , waar me- 
de de Bandantezen beter weeten om te gaan, dande Ams 
boineezen y die by baar Zagu blyven. 
Yucca van de Weft-Indifcbe Schryvers befchreeven , 
onder anderen van Nicol. Monardus Cap. 53 , waar 
van men t nermaarde brood Calawy maakt , febynd een 
medezoorte te zyn van de Ooft-Indifche Tacca , want bet 
zal een plante zyn, vyf of zes banden boop , met breedé 
bladeren als een menjcben band- 1, in zeven of 
acht lappen verdeeld , en altoos groen, De wortel is 
éen ronde bol als een klouwel gaarn, of dikke Raape, 
buiten bruinágtig , binnen zeer wit. Deze wortel is met 
eenen de vrucht van deze plante, waar van bet Cafawy 
gemaakt werd, zynde der Indiaanen natuurlyke, en das 
elykze brood, bet welk baar zoo veel Eeuwen gefpyft 
det, en werd aldus toebereid. 
Op zekere getande inftrumenten als beekels werden de 
Jcboongemaákte wortels groffelyk geraspeld , in lange fpit- 
ze zakken gedaan , en met fleenen bezwaard, om al bet 
fchadelyke zap uit te perffen, de refteerende Materie ge 
Iykende gebakte amandelen werd in een panne over een zapt 
vuur gerooft, en gefladig omgeroerd , gelyk men met ge- 
bakke gert doed , daar uit werden dan koekjes geformeerd 
in de groote van een Spaanfe Reaal , die gebruikt werden 
als brood, wel doeden, en lange konnen bewaard werden. 
Den uitgeperfte zap is zoo fcbadelyk , dat by menfcbenen 
wee dóodet, die van den raauwen drinken , maar tot de 
belfte toe gekookt, geeft goeden azyn, en nog langer ge- 
kookt, tot dat by dik werd, geeft een zoeten boonig , bei- 
de onfchadelyk te gebruiken. Dit is te verftaan van de 
Yucca, die op St. Dominico waft, maar alle, die tegen 
over op 't vafte land groeid , is onfchadelyk van zap , al D 
dieraauw. Dit is zoo wydloopig uit Monardus e- 
baald , om de overeenkomft met onze Taccadaar uit te be- 
merken. 
Ss 3 Op 
H 
