IX Boek. H Hoofif. 
Cunéta Siriorum folia quinque gerunt magnos ner- 
vos, inferius plerumque non directe , fed oblique con- 
currentes , que vero hos, ac prefertim binos pofterio- 
res fibi directe habent obpofitos , peculiariter vocan. 
tur Siri bertemmoe , h. e. cafu inventa cognominantur. 
Talia conquiruntur, & ad ufum Medicum eliguntur, 
uci infra indicabitur, licet putem magis prz fuperfti- 
tione, quam virtute, in hifce vero fimilibusque opi- 
nio Indicarum curatricum obtemperanda eft, ut he 
nobis officia fua preftent. 
Nomen. Latine Sirium , & Sirii folium. Arabice 
Tembul, Tambul, & Tabul. In Guzeratta, Decana, 
& Canara Pam, in Bengala Pan, Malabarice Betre, 
Betele, & Betel, quod nomen per totam Indiam anti- 
quam, & apud Portugallos notum eft. Malaice Siri 
eneraliter , fed hoc genus peculiariter Siri Daun, h. 
e. Sirii folium. Javanice Suro. Ternatice Bido Marau, 
licec hoc magis proprie Siriboz folia denotet. Ba- 
leyice Jaffe. Maccaflarice Leko. Amboinice gene- 
raliter Ammo, feu Amme, ac peculiariter hzc fpecies 
Ammelaun , in Hitoea Camul, & Camelaun. Sinice 
Laubio. 
NB. Hoc Tembul, feu Sirium , licet vulgatiffimum 
jn India fic folium, diftinguendum eft a folio Indo, 
feu Malabatbro, Arabibus Cadegi Indi,in Pharmacopzis, 
& Indis Tamalapatra, & folio [ndo dicto , quod folium 
eft inftar Citri, fed anguftius, ac fuperius magis a- 
cuminatum, viride, ac tribus nervis longitudinalibus 
diftin&um , odore conveniens cum Caryophyllis , non 
autem tam forte quam Nardus, vel Macis, nec adeo 
acris, vel penetrantis faporis quam Cinnamomum. 
In alta crefcit Cambayz arbore, & in pluribus aliis 
locis Indie Orientalis, de quo ulterius vide Garciam 
libr. 1, aromatum cap. 19. A noftra autem natione in- 
tellexi, Malabatbrum nihil. aliud effe, quam folium 
Canelle, feu Cinnamomi filveftris. 
Locus. Sirium in cun&is crefcit Indie Orientalis re- 
 gionibus, tam Indie veteris, quam in infulis usque 
in Quantung, quz provincia eft Sine Zephyrea, nul- 
libi fponte in filvis, fed ubique in hortis, ubi fumma 
colitur diligentia, quum ejus ufus per totam -Indiam 
adeo vulgaris fit: Sinenfes hoc plurimum colunt, 
quum vero plerumque fint plebei, qui fefe ex Sina 
in'omnes Indie difpergunt regiones, hinc hec quo- 
que plebs eft fordida, & lucriavara, quam non pudet 
er ftercore quereré aurum. Sic quoque fordide tra- 
Gant Sirii plantationem, prefertim qui Bataviam in- 
habitant, ubi non contenti funt agros, & hortos, in 
quibus Sirium plantare volunt, hominum ftercore , & 
urina inpregnare, quam in huncfinem ubique emunt, 
fed hac Siri plantas ipfas fepe irrigant. Hinc tales 
Ber elegantia, pinguia, & flava conquirunt folia, 
d que alicuinaufeofa funt ob fordidam tractationem, 
quique in Batavia parum delicati funt, vitabunt Siria 
emere a Sinenfibus, fed potius hzc petent, & defi- 
derabunt a Javanis, aliis incolis, vel noftris civibus, 
‚qui non ítercore plantas hafce inpregnant, que ta- 
men zque pulchra Sirii norunt adquirere folia, Quod 
Siri Bandan vocatur, potiffimum colitur in provincia 
Banda, in Cerama Orientali , & infulis ad Eurum fi- 
tis, raro in Amboina. 
Cultura. Quum hzc planta adeo neceflaria, & u- 
niverfalis fit, hinc quoque indicabimus ejus cultu- 
ram. Requirit autem folum pingue, & argillaceum, 
in quo Sirii flagella ex vetuftis ftipitibus abrupta, & 
in coronam flexa per longos plantantur fulcos:, in 
horum centro longus ponitur palus, ex recenti ligno 
cefüs cum adherente ejus cortice, cui adnectitur Si- 
~ rii extremum, tum illum adfcendit, ipfiusque corti- 
ei radices ınplantat binis, vel tribus flagellis, cete= 
ra enim abrumpuntur, ac cavendum eft, ne fuperio- 
res rami nimis longi per acra volitent , qui edulia pro- 
ferunt folia, que enim (tipiti, & ramis radiculas e- 
mittentibus increfcunt, inutilia cibis, feu mafticatio- 
ni cenfentur. Hzc non nimis cito decerpenda funt , 
fed tam diu exfpectandum eft, donec ftipes rite ra- 
diculas fuas infixerit, ac fupra palum emineat, quo 
€pius tum ejus decerpuntur folia, hic & illic nempe 
unum alterumve, eo breviores funt laterales ramuli, 
eoque meliora profert folia, ac fapidiora, que neque 
nimis cenera, neque nimis vetufta decerpenda funt, 
Tom. Y, 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
Fla- 
| 337 
Alle Siri bladeren bebben de vyf groote zenuwen , agter 
gemeenlyk niet regt, maar fchuins tegens malkanderen 
Jtootende , doch welke dezelve , inzonderheid de twee 
agterfte regt tegens malkanderen bebben, werden in ’t 
byzonder Siri bertemmoe, dat is by geval gevondene 
toegenaamt. Zodanige werden gezogt, en uitgeleezen tot 
eenige Medicyne , gelyk beneden zal gezegt werden , hoe- 
wel ik oordeele meer uit fuperftitie , dan nood, doch men 
moet in deze en diergelyke de zinlykbeid der Indiaanjche 
meeftre[fen volgen, zoo men dienfi van bun bebben wil. 
Naam. In * Latyn Sirium, en Sirii folium. In "t 
Arabies Tembul, Tambul, en Tabul. In Guzeratte 
Decan, en Canara Pam, in Bengale Pan. Op Mala- 
baars Betre, Betele, en Betel, welke naam door gan/cb 
Oud- dien , en by de Portugeezen bekend is. In’t Ma- 
leyts Siri, in "t generaal, maar dit geflagte in °t byzon- 
dere Siri Daun, dat is Siri-blad. PA "+ Favaans Suro. 
Ternataans Bido Marau , boewel dit eigentlyker de bla- 
deren van Siriboa beduid. In’t Baleyts Bafle, Maccas- 
Jaars Leko. Amboinsin’t generaal Ammo, of Amme, 
in `t byzonder dit geflachte Ammelaun, op Hitoe Camul 
en Camelaun. In °t Sinees Lauhio. 5 
. NB. Dit Tembul, of Siri, hoewel bet gemeenfte blad 
in Indien is. moet men onderfcheiden van bet folium In- 
dum, of Malabathrum, in "t. Arabies Cadegi Indi, in 
de Apotbeken, en op Indiaans Tamalapatra, en folium 
Indum genaamt , *t welk is eenblad als een Citroen-blad, 
doch finalder , en vooren fpitzer , groen, met drie zenu- 
wen in de lengte doorregen, van reuk de Cariopbel nage- 
len gelyk, 200 ert niet als Nardus, of Foely, en niet 
zoo /cberp, of doordringende van fmaak als Caneel, Het 
waft aan een booge boom in Cambaya, en meer andere 
plaatzen van Ooft- Indien , waar van ziet breeder by Gar» 
cias lib. 1. aromatum. cap. 19. doch van onze Natie beb 
ik verftaan, dat Malabathrum anders niet em zy, dan 
bet blad van wilde Caneel. 
Plaats. Siri waft in alle landen van Ooft - Indien, zoo 
van Oud-Indien,als in de Eilanden tot in Quantung , de 
Zuiderlykfte Provintie van Sina, nieuwer} van "n in 
^t wild, maar over al in de boven, daar bet met groote 
neer [Ligbeid onderbouden werd, om dat zyn gebruik zoo 
algemeen door gebeel Indien is. De Sineezen cultiveeren 
bet wel meeft, doch dewyl bet gemeenlyk van flegt volkje 
is, die bun uit Sina in alle landen van Indien ver/prei- 
den, zoo is "t ook een vuil , en winzugtig flag van volk , 
die bun niet fchamen ook in drek te werken, als zy maar 
winft daar uit bebben. Zoo gaan zy ook vry wat vuil om 
met "t Siri planten, byzonderlyk die op Batavia wonen, 
daar zy niet te vreeden zyn de akkers, entuinen, daar zy 
de Siri willen planten, met men/cben drek, en pille te 
miften, die zy tot dien einde over al opkopen , maar ook 
de Siri-planten zelfs dikwils daar mee. begieten. Hier 
door ‘krygt de plante fchoone, vette , en geele bladeren , maar 
die egter iemand een afkeer maken wegens de vuile mes- 
ting , en die op Batavia wat vies zyn, zullen baar ont- 
zien Siri van de Sineezen te kopen, maar liever: dezelve 
balen van de Javanen , andere Inlanders, of onze Bor- 
gers, die miet met drek meften, en egter alzoo fcboone 
Siri konnen voortbrengen. Het geene men Siri Bandan 
noemd , werd meeft gecultiveerd in de Provintie Banda, 
op Ooft- Ceram, en de Zuid-Oofter Eilanden, in Amboi- 
na weinig. 
Queeking. Dewyl bet nu zoo een nodige, en algemee- 
ne plante is, zoo zullen wy ook aanwyzen, boe ze ge- 
cultiveerd werd. Ze vereifcbt een vette kleiagtige grond, 
daar men de Siri-ranken aan oude fiokken afgebrooken , 
en in een krans gevlogten op lange voorens plant , in de 
midden fleekt men een lange paal” van verfch bout gekapt, 
en daar de fcborffe nog aanzit, bindende bet einde, of 
uit/Leekende rysken van de Siri daar aan vaft, zoo loopt 
bet den zelven op, en worteld in deszelfs [chor[fe met cen 
twee of drie ranken, want de andere breekt men af, en 
laat de bovenfte zyde-takken doch niet te lank in de lucht 
zwieren, daar aan dan de eetbare bladeren groejen , want 
die aan den flam, en vaflgewortelde takken Ki , wer- 
den niet bequaam geacht tot ’t eeten. Men moet ze niet 
te vroeg plukken, maar wagten, tot dat den flam te de- 
en vaft geworteld zy, en boven over den ftok afbange , 
oe dikwilder men bem de bladeren als dan afneemd. te 
«ueeten bier en daar een, em boe korter de zyde-takken 
blyven , boe beter by draagd , en boe fmakelyker de blade- 
ren zyn , die men ook niet te jonk, en niet te oud moet 
afplukken. 
Vv De 
