* 
IX Boek. I Hoofif?. 
Que mox mafticantur , ablui poffunt , ab averfa enim 
ipforum parte inter co(tas granula fepe confpiciuntur 
alba , mufcarum ova referentia , vel pediculorum , que 
etiam inter mafticandum crepitant, vel fi ungue com- 
rimantur, ita ut diceres, Mufcarum effe ova , fed 
quoque inveniuntur in compaétis foliis, qua depura- 
ta jam erant, poftquam decerpta effent... Certe nil 
boni eft, unde & preftat hzc abluere. 
In re Medica quasdam Dub poffident hzc folia 
virtutes, Avicenna enim libr. 2. fimpl. cap. 699. fcri- 
bit, Tambul gingivas , & ftomachum corroborare, 
fi autem in vero Avicenna textu legatur, uti Garcias 
libr. 1. aromat. cap. 18. innuit, Tambul effe nature 
frigide, & ficce, hinc vel textus corruptus eft, vel 
Tambul Avicenne non fatis notum fuerit, ad minimum 
enim ficcum eft ad fecundum gradum, ac maxime 
exficcans. Primum vero fimile magis-eft , Garcie 
nempe exemplar fuiffe corruptum. Qui enim verum 
Arabicum textum habent, acnorunt, teftantur, nul- 
lum verbum obcurrere , quod de frigore Tambul men- 
tionem facit , immo contrarie ftomachi coétionem 
romovere, &c. ac plura alia ibi inveniuntur, gue 
in Hebreo, & Latino Avicennz textu non leguntur; 
poffet tamen verum effe, Avicennam non juftam ha- 
Buiffe Tambul plante cognitionem, quum nunquam 
iftas ria sen koy regiones, in quibus crefcit, ac 
proinde facile ab aliis potuit effe deceptus, vel inpo- 
ficus, folia nempe effe arboris, quum forte narrave- 
rint ipfi, Tambul plantam adarborem adfcendere , & 
crefcere. ; 
Quid autem. de Garcia dicendum eft, qui in India 
tam diu degit, & in fcriptis fuis Le, divulgavit, Be- 
tele tam ingratam poffidere amaritiem , ut ad primum 
ftum adeo ab hoc abhorruerit, ut dein nunquam ite- 
rum guftare voluerit. Mirandum itaque eft, talem 
nature inveftigatorem ih pe videntem, & audien- 
tem, Pinange, & Beteles mafticationem adeo neces- 
fariam effe in India, ut os depuretur, & ftomachi 
"maufea inpediatur, que ventriculo füboritur ex mul- 
to, & pingui pifcium efü, tam contemnendum hoc 
aufum fuiffe mundo exponere, ipfique talem adfcri- 
bere amaritiem, que in hoc non reperitur, quin pu- 
taret forte filveftrem , & herbaceum Beteles faporem, 
quem przbet, fi folum mafticetur absque Pinanga , 
& calce. Pinange mafticationis utilitatem fupra libro 
primo in ifto memoravimus capite, virtus vero, que 
-gingivis adfertur, tribuenda eft fimul Sirio, & Pinan- 
ge, hec enim adftringit , & illud ficcat. Stomachi 
autem confortatio, gratus oris halitus, ac faciei ru- 
"bor per fanguinis calefactionem a Sirio cauffatur. 
Hic enim non facile Europzi, vel Indi inveniuntur, 
qui Pinangz mafticatione utuntur, laxis, vel putridis 
gingivis laborantes, cui vitio alii obnoxii funt, qui 
univerfalem hunc modum noluntadfcifcere, Frequen- 
tes autem Pinange mafticatores cito vacillantibus la- 
borare dentibus, cauffatur per nimium junioris Pinange 
ufum, que rugofa fua fubftantia gingivas fenfim refolvit. 
Pre aliis Sirii folio adfcribitur quoque a Garcia, & 
Linfcboteno ifta qualitas, quod Durionum nempe no- 
xiam tollat qualitatem, quz ftomacho adfertur, ita 
ut, fiSirium circa Durionem locetur, hic brevi exin- 
de putrefcat. Quidam petiolos Sirii foliorum mafti- 
cant, uti & ficcátum ramorum corticem, fi deficiant 
ipfis recentia ejusfolia. Petioli quorundam foliorum, 
He fupra Bertemmu vocavimus , efficaciores in re 
edica cenfentur, hi in fruftula fcinduntur, ac fi- 
mul mafticantur cum pauxillo Lampuji, Galangz ma- 
joris, Acori, ac granis quibusdam albi Piperis, que 
Eu puerorum umbilicis inlinitur, quai dolori- 
us Colicis laborent. Flagella vetufta toftaoptimum 
prebent cinerem ad Caffombz tinéturam conducen- 
tem. Sie quoque ejus folia confcinduntur, & ejus 
floribus admifcentur, quum tinétura hzc preparatur, 
Beetla Codi, Bracm., & Portug. Beetla Hort. Malab. 
part. 7. Fig. 15. defcriptum , noftrum Siri Daun, feu 
Betele erit, fed ejus defcriptio inperfe&a eft, nec 
poffum detegere, quid per alteram denotet fpeciem, 
cui idem tribuit nomen, ac cujus foliis Caryophyllo- 
rum faporem adfcribit, albosque ipfi dat flores, quin 
forte intelligat Malabatbrum, de quo fupra di&um fuit, 
nil aliud ad quamCanellam,feuCinnamomum — 
om. Y. . 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
339 
Die men tot eeten nemen wil, mag men wel te vooren 
af/poelen, want men ziet dikwils aun de onderfte zyden 
tu[Jcben de ribben witte korreltjes zitten als vliegen eyers 
of neeten , die ook kraaken , als men ze met de nagel drukt, 
men zoude zeggen, dat bet vliegen eyers waaren, maar 
men vindfe echter aan de geftaapelde bladeren , die al feboon 
waren „toen men ze afplukte. Immers "t kan niet goeds zjn; 
daerom is "t beft, dat men 't afwasfcbe. 
In de medicyne bebben zy ook eenige kragten , want 
Avicenna Lib. 2. fimplic. cap. 699. Biet , dat Tam- 
bul bet tandoleefcb en mage verfterke , maar by aldien in 
den regten text van Avicenna flaat, gelyk Garcias Lib, 
1. aromat. Cap. 18. zegt, dat Tambul koud en droog 
van aart zy, zoo moet, of den text bedorven zyn, of 
Avicenna de Tambul.niet regt gekend bebben, want "t 
is ten minften beet ruim tot in de tweede graad , en mer- 
kelyk verdrogende. Dog bet eerfte is waarfchynelyker, 
te weten dat Garcias een gebrekkelyk exemplaar gebad 
beeft, want die geene, die den regten Arabijchen text 
bebben, getuigen, dat "er niet een woord te vinden xy 
van de koude des Tambul-blads , ja ter contrarie dat het 
de kookinge der maage bevordere &c. en meer andere 
dingen, dewelke men in den Hebreu/en en Latynfen text 
van Avicenna niet en vind; bet zoude egter wel konnen 
zyn, dat Avicenna de regte kennifJevan de Tambul pian- 
te niet gebad beeft, als zynde nooit in die landen geweeft, 
daar ze groeid , en dierbalven door andere geabujeerd is, 
dat bet bladeren van een boom zoude zyn, daar de Rap- 
porteurs mifJcbien gezegt hebben , dat de Tambul plante aan 
een boom groejende opliep, 
Maar wat zal men van Garcias zeggen , die in Indien 
zoo lange gewoond , en in p fchriften loc. citato de we- 
reld wys gemaakt beeft , Bertele van zulk een leelyke bit- 
terbeit te zyn, dat by `t zelve eerft fmakende zoo afkee- 
rig daar van geworden zy, dat by nooit beftaan wilde 
dezelve meer te proeven. Te verwonderen, dat zulk een 
onderzoeker der natuur dagelyks ziende en borende, dat 
bet Pinang , en Betele knouwen een zoo noodig werk in 
Indien xy , om de mont te zuiveren, en de walginge 
te beletten, die de mage overkomt na het eeten van vifJen, 
en vettigbeit, egter °t zelve. de wereld zoo veragt beeft 
derven voorftellen, en bem een zulke bitterbeit toefchry= 
ven , die daar niet in is, of by moefte meenenden rouwen, 
en kruidagtige fmaak van Betele , als men”t alleen proeft 
zonder Pinang en kalk. De noodwendigheit van’t Pinang 
eeten bebben wy boven in't zelfde Capittel gefteld, maar 
de deugd, die bet aan "t tandvlee/ch toebrengt , moet men 
Uzamen de Siri in Pinang toefcbryven , want de Pi- 
nang adftringeerd, en de Siri droogd. Daar en tegen 
bet verfterken van de maage, de goede geur van de aas- 
fem, en bet bloofen in "t ie och door ’t verwarmen van 
% bloed, komt de Siri eigentlyk toe. 
Hier ziet men niet ligt de Europiaanen en Indianen, 
die bet Pinang knouwen bezigen , met flap en verrot 
tandvleefch loopen, gelyk andere, die deze algemene ge- 
woonte niet willen aanneemen: dat egter. de fierkke Pi- 
nang-knouwers CSS loffe tanden krygen, komt van bet 
overmatige gebruik des jongen Pinangs , die met zyn pelzi» 
geof bairige Jubftantie bet tandvlees met 'er tyd los maakt. 
` Het Siri-blad werd onder anderen ook die eigenfcbap 
toegefebreeven van Garcias en Linfchooten, dat bet de 
Durioenen baar fcbadel'ykbeit beneemen kan , die zy anders 
de mage aanbrengen, zodanig dat Siri omtrent Durioenen 
gelegt, dezelve in "t kort doed verrotten Sommige eeten 
de [^^ van de Siri-bladeren als mede de gedroogde fcbors- 
fe der takken, als zy geen verfche bladeren konnen kry- 
gen. De fielen van zodanige bladeren, die wy boven 
Bertemmu bebben genaamt, werden voor kragtiger in de 
Medicyne gebouden, men Ju ze in ar EE knouwd 
ze t'zamen met een weinig Lampujang , Galanga Ma- 
jor, Acorus , en eenige korls witte Peper , welk papje men 
‚/meerd op de navels der kinderen, als zy buikpyn beb- 
ben. De oude rankken Ke geven een goede affcbe 
ebruikelig tot de Caffomba-verwe. Zoo werden ook de 
em gefneden, en onder de Maffa van die bloeme ge- 
mengd, als men de verwe uittrekt, 
Beetla Codi, Bramminees en Portugees Betla in 
Hort. Malab. part. 7. Fig. 15. Ne Vrij wil ons Siri 
Daun of Betele zyn, dog de befcbryoing is onvolmaakt, 
en ik kan niet raaden , wat by door de tweede zoortever- 
flaat, die by den zelfden naam geeft , den bladeren den 
{maak van Garyoffel-nagelen toe/chryft , en witte bloeme 
eeft , of by moefte bet Malabathruin verftaan , waar van 
Se boven gefegt is, dat bet anders niet dan wilde Caneel y 
Zeg A A 
