38 HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. XIN. 
Alii, qui externe glabri funt, interne fibrofi funt, 
longasque gerunt in radicibus fpinas acus referentes. 
Hec glabrities, vel rugofitas intelligitur de brevibus 
fpinulis , que in bulbis ipfis confpiciuntur, omnia 
enim Condilia fpinulofa gerunt fila, manus ledentia. 
Tertio Combili Mera, feu Combilium rubrum eadem 
quoque gerit folia, fed magis virentia: Radices ejus 
funt bulbi rotundi, quorum maximus femper directe 
fub caule locatur ; ac minores laterales, nuncrotun- 
di, nunc tuberculofi „-& in ramos quafi diftinéti, nec 
tam copiofam habent prolem quam priores, Bulbi 
hi interne plerumque rubri funt, nec ita fibrofi quam 
primi, ac proinde molles, bonamque habent fubftan- 
tiam. Decurrentia fila longas quoque gerunt fpinas, 
firmas, & nigras, binas tresve fimul junctas , que 
manus quam maxime fauciant, fi inprudentet exfo- 
diantur. Caules quoque frequentiores gerunt fpinas, 
quinque nempe fimul in quovis geniculo,velad quodvis 
folium. Hujus fpeciei quzdam inveniuntur, que Oebi 
Calebaf]a vocantur,quum formam gerunt filveftriumCa- 
labaíTz fpecierum , vel lagenarum, que nempe inferius 
rotundum gerunt bulbum,ac fuperius anguftum collum. 
Combili Tsjampadaba bulbum gerit rotundum inftar 
pomi, vel lagenz , qui nullas gerit fpinas , eltque 
olidus, acmagna ex parte füpra terram eminens , ex- 
terne, & interne albus, ac proinde habendus eft pro 
alba fpecie terti? varietatis. 
Nomen. Latine Combilium. Malaice Combili. Ter- 
natice Siafu. Maccaffarice Zenka. Boetonice Oppa. 
Amboinice Sabu, & Siabe. Bandice Siavu , Sinice 
Betzy, & Bitzy. Baleyice Bibaun. 
Locus. Plurimum coluntur a Celebe per Boetonam, 
Moluccas, Amboinenfes , & Bandaneníes regiones. 
* Jave, Baleye, & Bim& quoque obcurrunt, fed non 
magna copia, prefertim circa urbem Bataviam , ubi in 
Javam introducta funt per Orientales nationes ibi ha- 
bitantes, In Zephyreis quoque Sinz partibus cre- 
fcunt, fed maxime fponte, ac fine cultura, nihilomi- 
nus tamen fünt ejus bulbi dulces, & molles, ita ut in 
magnatum menfis cum tragematibus obferantur. 
. Cultura. Amboinenfes has plantas non tam copio- 
fe colunt quam Ubia, quum minus nutriant, noftra 
vero natio illa praefert: Terra crematur, ceditar, & 
in grumos formatur, uti de Ubiis fuit dictum, loco 
autem fegmentorum Lamboñs dictorum toti fumuntur 
Combilii bulbi, parvi nempe ifti bulbuli circa matri- 
'cem dependentes radicem, fique nimis magni fint, 
= fuprema dimidia, vel tertia ipforum pars fumitur, 
in inferiore parte fruftulum exícinditur, ita ut fulcus 
in medio fit, ac bini quafi pedes ad latera, hac fru-. 
fta in grumis iftis ita deponuntur, ut fiffura oblique 
furfum fpe&tet, ac caput deorfum, e quo nOvus pro- 
pullulac caulis. Hoc ideo efficiendum eft, ut plan- . 
tatum fruftum , quod putrefcere oportet, futuras ra- 
dices in excretione non inpediat. Combilia poft fex 
menfes maturefcunt, unde ante Ubia plantanda funt, 
ut in initio menfium pluvioforum, h. e. Majo effodi 
offint, maturationis tempus quoque eft, quum folia 
incipiant flavefcere, & marcefcere, Si effodiantur, 
terra undique ligneâ fpathá diffolvenda eft, ne radi- 
cum fpine manus ledant, fique fieri poffit, totus fti- 
pes cum omnibus adpendentibus radicibus evellendus 
eft. In hac plantatione non tot obfervant ceremonias, 
quam in Ubiorum plantatione , quum Combilia ftabi- 
lem fervant figuram; abfeiffaque frufta, que ad ci- 
bum preparantur, in coctione fale non adfperguntur. 
Boetonenfes optimam callent artem Combilia plan- 
tandi, quz ad orgye di(tantiam deponuntin terra in- 
culta, fed antea cremata, uti fupra de Ubiis diximus. 
«Ufus. Combilia humidioris fant nature Ubiis, ac 
praeterea magis mucofa, fed rubra optima, & maxi- 
ma funt. Per coétionem in aqua, & toftionem fub 
cineribus calidis apta ad cibum preparantur uti Ubia, 
ac pogo in frufta confcinduntur, & in pulrem coquun- 
tur. Si copiofa horum fit feges, magne formantur 
folle, in dia candefa&i deponuntur lapides , & 
fupra hos Combilia, ac fupra hec alii iterum igniti 
lapides, feu Combilia, & lapides invicem mixti, qui 
terra vel herbis obteguntur, donec frigefcant. 
Tofta 
De andere , die gladzynvan buiten, zyn bairi ; 
nen, en bebben lange doornen aan de Ser an ity 
den. Dit glad of ruig te zyn is te verfiaan van de Jr: 
dorentjes, die men aan de knollen zelfs ziet, «past ti 
alle Combilis bebben de doornagtige draden, die de pes 
den quetzen. jn 
De derde Combili mera of roode Combilis beb 
mede dezelve bladeren , maar booger - groen, de wortelen 
zyn ronde knollen, altyd de grootfte regt onder den flok, 
en de kleendere rondom, zomtyds rond, zomiyds bultio. 
en in takken verdeeld , en bebben zoo veele kinderen "i A 
rondom baar , gelyk de eerfte. Deze zyn van binnen De 
gaans rood, en zoo dradig niet als de eerfte , dierbalve i 
mede mals en goed van fubftantie, De tuffcbenlopende 
draden bebben mede lange doornen , But. en zwart Ge 
en drie by malkander , die de banden zeer quetzen alt e 
zé onvoorzigtig uitgraàft. Zoo flaan ook aan de Been 
meer doornen , namentlyk vyf by malkander aan ieder knie 
of ieder blad. Wan deze zoorte zyn "er, die men Oebi 
Calebafla noemd , om dat zy de gedaante van wilde Cy. 
labaffen of vlef[cben bebben, te weten beneden een ronde 
knol, en boven met een fmalle bals, 
Combili Tsjampadaha is rond als een appel, of voles- 
Je» zonder doorens van buiten., en is vaft , meeft boven 
de aarde , is buiten en binnen wit , en dierbalvente bou- 
den voor een witte zoorte van de derde, 
Naam. Ja ’t Latyn Combilium, in ’t Maleyts Come 
bili. In  Ternataans Siaffu, in "t. Maccaffaars Zenka, 
In "t Boetons Oppa, in "t Amboins Sahu en Siaho , 
in ’t Bandaas Siavu, in "t Sinees Betzy en Bitzy, in 
*t Baleys Bihaun. 
Plaats. Men oeffend ze meeft van Celebes aan door Boe- 
ton, de Moluccos, de Amboinjche en Bandafe quartieren. 
Op Java, Baly, en Bima beeft men ze ook, dog in geen 
menigte , inzonderbeit om de ftad Batavia op Fava, 
zynde aldaar ingevoerd door Oofterfche natien, die al- 
daar woonen. Zy waffen ook in de zuider deelen van 
Sina , dog meeft zonder oeffeninge , niet te min mals en 
zoet, zoo dat zy ook op grooter beeren tafel by bet banquet 
opgezet worden. 
Ee De Amboinefen planten ze zoo veel niet als 
de Oebifen , om dat zy minder voedzel geven, dog onze 
„Natie prefereeren de zelve, bet land werd gebrand, om- 
gebakt, en in beuveltjes verdeeld, gelyk van de Oebis 
gezegt is, in plaats van Lambons neemt men bier geheele 
Combilis, te weten van de kleene bolletjes, die rondom 
de moederwortel gezeten hebben, of zoo xy te groot zyn; 
neemd men de bovenfie belft, of derdepart. daar wan, 
aan "t; onderfte eind jnyd men een flukje daar uit, dat de 
reft een kloove krygen als twee beenen , deze fiukken zet 
men in de Cumins zodanig, dat het gekloofde wat fchuins 
opwaarts flaat , en bet booft neerwaarts, daar den nieus 
wen fieel nitfehiet. Dit moet men doen, op dat bet gee 
plante fluksken, ’t welk verrotten moet, de toekomende 
wortelen in "t waffen niet inde weg zy. De Combilis ver- 
eyfchen zes maanden, eer zy ryp worden, daar om men 
ze voor de Oebis moet planten, E, dat ze in *t begin van 
de regen-maanden, dat is in May konnen uitgegraven 
werden, zynde medeeenteeken van rypbeit , als de blade- 
ren beginnen geel te worden, ente verwelken. In’tuit- 
graven moet men de aarde met een boute fchupje rondom 
eerft los maken , op dat men de banden aan de doornen 
der wortelen niet quetze, en zoo bet mogolyk is, den 
` gebeelen flok, met alle aanbangende wortelen kan uit- 
trekken. By bet planten gebruikenze zoo veel ceremonien 
niet als by de Oebiffen, om dat de Combillis een vafle 
figuur bouden , bebalven datze by de afge/neden fiukkens ' 
tot de koft bereiden onder bet kooken geen zout moeten. 
doen. De Boetonders bebben de befte kennifJe van Combi- 
li te planten, want zy zetten dezelue een vadem vam 
malkander in onbebouwt land , dog te vooren gebrand s 
gelyk wy boven van de Oebis gezegt hebben. _— 
ebruik. De Combilis zyn vogtiger van aart als de 
Oebiffen, daar by wat flymerig, dog de roode zyn de 
befle , en E . Zy werden door ?t opfieden im 
water, en braden in beete affche tot de koft bequaam ge- 
maakt , gelyk de Oebis , ook verders in flukken ge/needen, 
en tot een pap gemaakt. Als men "er veele beeft, 200 
werden groote kuilen gemaakt , beete fteenen daar in £e- 
legt, daar op de Combilis , en op dexelve weer andere 
heete fleenen, of Combilis, en beete [leenen onder malkander, 
en dan met ruigte , of aarde toegedekt , tot dat bet koud er 
En ee 
CH 
Ae A pr jd 
