360 
Fructus ad petiolorum ortum excrefcunt, qui tam 
aréte hifce, & majori adcumbunt cauli, ut minores 
foliorum petiolos, quibus folia infident , retrorfum 
premant, & fle&ant. Magnam referunt verrucam , 
ex binis tribusve minoribus compofitam, & externe 
punétulis, feu tuberculis notatam , magnitudine vul- 
aris Fabe, interne pallide albicantes, ac vifcofi, & 
acile decidunt, fi tangantur. Peculiares quidam quo- 
que excrefcunt petioli racemofi , ex quibus fimiles 
dependent fructus, qui fine floribus progerminant , 
nec edules funt: 
Ad latera autem fimplex excrefcit petiolus , flofcu- 
los fuftinens , compofitos ex fex anguftis, & viridi- 
bus petalis , fuperius parum dehifcentibus, ac que 
longiufculo infident capitulo, & fruftra decidunt. 
Ex abfciffis recentibus petiolis ferofus exftillat liquor. 
uam latiffime fefe extendit hzc planta, proximis arbo- 
ribus firmiffime fefe figens , & circumvolvens , longum 
itaque requirit tempus, antequam fit perfecta, unde & 
Amboinenfes hanc non multum colunt, vel plantant, 
numerantque hanc ad Ubi Utan, feu Ubii filvejtris 
fpecies, illi enim hanc in filvis invenientes , ac vi- 
dentes magnas producere radices, has in hortis ince- 
perunt plantare, ubi quasdam fübit mutationes, cul- 
ta enim hec planta multo lanuginofiora gerit folia, 
& farmenta quinque fexve orgyas longa funt. In 
Bima vero, aliisque locistres kun alba, ru- 
bra, & fufca. 
Primo alba maximas gerit radices, quarum mas pi- 
lofiores gerit, femina glabriores, que neque tam fi- 
brofe funt externe quam interne, fubftantie albe, 
utrzque in filvis crefcentes radices gerunt haud mul. 
to majores capite , que etiam non multum expetun- 
tur, quum adeo fibrofe func, fi vero in hortis trans- 
plantentur; Petafi , vel cafei magnitudinem adquirunt, 
plerumque autém campanz obtinent formam , fuperius 
nempe anguítate , ac inferius late, angulofe, & tu- 
berculis notate inftar. Ubi tangan. © Caro interna alba 
eft, ac filveftris fpeciei fuperior pars vix edulis eft, 
quum nimis fibrofa eft, inferiores autem ejus partes 
-melioris funt note. In aqua coquuntur he radices, 
vel fub cineribustorrentur, fed fatuum, ac vilem ha- 
bent faporem. | 
Secunda , feu rubra fpecies minor eft, fufcos gerens 
caules, & inferiora folia trifida funt, fuperiora quin- 
quefida, ejus. radix: pufilla. eft, & intus rubra, que 
melior cenfetur ad cibum quam prior. In Boero- 
ne hzc peculiariter Waccat vocatur. In Baleya quo- 
que fponte provenit, eque ac alba fpecies, rubra 
vero multo melior eft ad cibum, ac duriorem habet 
fubftantiam, ad oras autém: modo rubet „vel purpu- 
rafcit, interne alba. Bubulci ibi quotidié häc utun- 
tur fub cineribus tofta loco panis. 
Tertia fpecies eft fufca, feu nigra, ac potiffimum 
in Bima crefcit, & fubftantia ejus interna nigricat , 
fique coquatur, fufcum prebet jus. 
“In hortis plantatur non ad palos, uti ceteta Ubia, 
fed ad arbuículas ,: & fruticulos permittitur adfcende- 
re; quum tam ample fefe extendat, & o&o, vel no- 
vem requiruntur menfes, antequam maturefcat, cu- 
jus fignum eft, fi folia incipiant flavefcere, vel deci- 
dere. py 
“Nomen. Latine Ubium quinquefolium. Malaice Ubi 
Utan , quod generale eft nomen. Ternatice Ubi pa- 
riaman, quod nomen quoque gerit Ubi taun taun, 
quum annus fere labatur , antequam maturefeat. Am- 
boinice Abey, Aywel, & Ywel. Hitoéce Pete. Loe- 
honice Jaé. Bouronice Labi. ‘Maccaffarice Abubo. 
Boegice Aforo. Baleyice Samoan, Bimice Kato, 
Licus. In multis crefcit infulis, fed magna ex par- 
te fponte, uti in Baleya, Bima, Celebe, Amboina, 
& Moluccis. Amboinenfes ` bas multum exfodiunt 
radices in parvis infulis, in finu Cajeli, ac aliis cir- 
Ca Amboinam fitis. -` S 
Ufus. Domeftica tantummodo fere in ufu eft fpe- 
cies apud Amboinenfes, filveftris enim fpernitur, ex- 
cepto penuriz tempore. Quo modo ab aliis in ufum 
vocetur nationibus , fupra ad quamvis notatum eft 
fpeciem. 
HERBARII AMBOINENSIS 
Ex : 
Liber IX. cap. XIV, 
‚De vruchten ftaan by den oorfpronk der elen. zoo 
digt tegens de zelve, en den booftfteel aan liggende , dat 
zy de kleene flelen, daar de bladeren op ftaan , agterwaart $ 
buigen. ` Zy gelyken een grote vratte , van twee of drie 
kleendere te zamen gezet, en buiten met kleene pun&jes 
of knobbeltjes, in de grootte van een gemeene boone. bin. 
nen bleek-wit, en flymerig , en vallen licht af, als men 
ze aanraakt. Daar groejen ook eenige byzondere ftelen 
als troffen, daar aan diergelyke vruchten bangen , zy ko~ 
men wit zonder bloeizel , en zyn niet eetbaar, 
Dog aan de zyden komt een enkelde fteel voort, daar 
aan men bet bloeizel ziet, zynde gemaakt van zes finalle 
groene blaadjes, die boven een weinig gaapen, op een 
langwerpig knopje ftaan, en voor niet met al afvallen, 5 
Uit de afge/nedene verfebe fielen druipt een weiagtige 
vogtigbeit. Het breid zig zeer verre uit, om de naafte 
boompjes zig zeer vaft tege: bet moet dierbalven 
langen tyd bebben , eer bet volwaft, daarom bet ook de 
Amboinefen niet veel. planten, en reekenen "t onder de 
zoorte van Ubi utan, of wilde Oebiffen, want zy lui- 
den vindende bet in "bos waffen, en ziende, dot bei grooà 
te wortels gewan, bebben bet mede in de tuine beginnen 
te planten, alwaar bet eenige veranderingen gekregen 
beeft , want dat gebavend werd , beeft wolagtiger blade. 
ren, de takken werden vyf en zes vademen lank. In Ams 
boina Heeft men maar twee xoorten ‚Witte en roode „ maar 
op Bima, en andere plaatzendrie, witte, roode, en brui- 
ne, 
De eerfle de witte heeft de grootfle wortelen, waar 
van bet manneken baairiger is, bet wyfken gladder , van 
buizen en binnen ook zoo draadig niet, wit van fubftan- 
tie, en beide in ’t wild waffende met wortelen niet veel 
grooter: als een kop, werdende ook niet veel gezogt, om 
dot xy zoo bairig zyn, maar in de tuinen verplant were 
dende ; zoo groot als een-boed of kaaze , dog gemeenlyk 
als een klokke , te weten- boven, [mal en onder wyd, hoes 
kig met knobbelen , als Ubitangan, bet vleefch van binnen 
wit, aan bet wilde geflagte is bet bovenfte bier fcbier niet 
eetbaar, om dat bet al te baairig is, maar de onderfte 
deelen zyn beter. Zy werden in water gekookt, en on- . 
der de afJcbe gebraden, dog zyn van een laffe en flegte 
„maak. 
De tweede of roode zoorte is kleender , beeft bruis 
ne ftelen, de onderfte bladeren zyn in drie verdeeld, 
de bovenfte in vyf, zyne Oebi is kleen , en binnen 
rood, deze werd voor beter gebouden tot bet eeten dan de 
voorige, Op Boero noemd men dit in’t byzonder Waccat: 
bet waft op Baly ook in "t wild, zoo wel als bet witte, 
dog bet rode is verre beter om te eeten, en border van 
Jubftantie „ bet is evenwel aan de kanten maar rood of 
peers, en binnen wit, De koewagters aldaar gebruiken 
bet tot baar dagelyks brood onder affcbe gebraden. 
` De derde zoorte is de bruine, of zwarte, waft meeft 
op Bima , is zwartagtig van binnen, en geeft in”? kooken 
een bruin zop. st, 
~ Men plant bet in tuinen geenfints by ftokken gelyk an- 
dere Oebiffen, maar laat bet de laage boompjes, en ruige 
te oplopen, om dat bet zig zoo- verre uitbreid , en bet moet 
wel acht a negen maanden bebben, eer bet ryp werd, 
welkers teken ts ,- als de bladeren beginnen geel te wer- 
den, en af te wallen. ==> - : 
Naam. In't LatynUbium quitique folium. In 't Ma- 
leyts Ubi utan , met een generale naam, in "t Ternataans 
Ubi pariaman, welken naam ook voerd bet Ubi taun 
täun, om dat bet fcbier een jaar moet bebben , eer dat bet 
word. In "7 Amboins Ahey, Aywel, en Ywel. 
In 't Hitoe-ees Pete, in °t Loeboenees Täe, in " Bouro- 
nees Lahi, in "t Maccáffaars Abubo. in % Boegis Afo- 
ro. In Baleys Samoan, op Bima Kato. , 
Plaats.’ Het waft op veele Eylanden meeft in "t wild, 
als Baly ; Bima, Celebes, Amboina, en in de Moluc- 
cos. De Amboinefen graven bet veel op kléene Eilanden, 
ø de bogt van Cejeli, en andere rontom baar Eylandge- 
egén. : 
"Gebruik: Het. tamme is in Amboina frbier alleen 15 
gebruik, want bet wilde werd veracht , bebalven in bon: 
gersnood : boe bet andere natien gebruiken , is boven by ie- 
der zoorte gezegt. 
* Na 
