2 HERBARII AMBOLNENSIS © LiberIX. cop XV. 
Luteg ejus funt radices, minores, minusque noxie 
quam albz fpeciei, fponte quidem crefcit, fed coli- 
tur , & planratur quoque tam radicis quam florum gra- 
tia, tumque ad altas locatur arbores , quas adícen- 
dit, & in quarum ramis fefe extendit. 
Utriusque fructus funt filique trigone, non folide, 
fed ex alis quafi compofite, que in medio conne- 
Guntur, uti fructus prioris Abubo, quevis ala binos 
pollices longa eft, ac unum lata, externe rava, & 
ad taum mollis inftar panni. Quevis autem ala ex 
binis componitur craffiufculis pelliculis fibi adpofitis, 
atque-inter has abfconditur tenuis plana, & fufca 
fquama , inferius craffiufcula , & lenta, atque femen 
refert, Silique he quam diutiffime racemis inherent, 
donec dehifcant in fuperioribus partibus, inferiores 
autem connexe manent, ac demittunt fufcam illam 
{quamulam, quz interne fplendent inftar albi ferici. 
Decidua vero hec femina, quantum novi, raro in 
domeftica progerminant fpecie, in filveftri auteni in 
uibusdam locis propullulant per ventum disjecta, in 
lvis enim longe remota reperiuntur. Quamdiu ra- 
dix crefcit, & ad cibum.apta eft, nil peculiare in ea 
detegitur, fi vero juftam adquifiverit magnitudinem, 
& fenescat ,- nec effodiatur , corrugatur , & indurefcit. 
In filveftri radices he non femper per totum repe- 
riuntur annum , fed tantummodo menfibus Junio, 
Julio, € Augufto , poft quod tempus ipfarum locus 
non amplius detegi poteft, quum totus pereat ftipes , 
vetufta autem perfiftit radix, nec novos emittit cau- 
les, quod laterales efficiunt bulbi adpendentes. 
In filvis aliquando profert viginti, veltriginta, im- 
mo quinquaginta radices ex unico dependentes ftipi- 
pite, -&-eirea has multi minores inftar Combiliorum 
excrefcunt, unde terra tuberofa quafi intumefcit, €- 
levatur, ac finditur, quo fit; ut unicus ftipes cum 
role locum obcupet orgyam latum, quz fibiincum- 
bie tanquam congeries-lapidum „ ac quatuor fzpe vi- 
ri vix pondera harum radicum, & bulborum geftare 
valent, remanentibus tamen in terra abruptis pluri- 
mis radicum fruftis , & bulbis, qui fubfequenti menfe 
OGobri regerminant, ac novas porro formant radi- 
ces. 
Nomen, Latine Ubium filveftre, Malaice, & Java- 
nice Gadong. Boetonice Ondo, quod nomen Malai- 
enfibus quoque notum eft. Quidam hoc quoque vo- 
cant Ubi Utan, uti precedens Abay. Amboinice in 
Leytimora Hayuro. In Hitoea Hayule, In Loehoa, 
& Hoeamoheld Ulibita, & Ubulibita,  Baleyice fil- 
veltris-Sicappa , domeftica fpecies Gadong, quam alii 
Malaienfés Gadong Cafturt nominant. Nachaffırice 
Seappa. In Manado, & Celebe Boteali Bitule. 
. Locus. In multis-obcurrit,. & notum eft infulis hu- 
jus Archipelagi, fed femper in incultis, & folitariis 
infulis, que tamen non altas habent arbores , fed po- 
tiffimum fruticof& funt, ac raro perambulantur. Co- 
piofe autem in parvis reperitur infulis, parum eleva- 
tis ; fcopulofis , & arbufculas plures proferentibus , 
ita ut verum fit flagellum defertorum. Lutea fpecies 
raro in Amboina obcurrit, ac tantummodo unus al- 
terve ejus ftipes in hortis.confpicitur plantatus, Java 
autem, & Baleyz copiofior eft. 1 
Ufus. Quum zc radix noxio turgida fit fucco , qui 
difficilem cauffat manuum, ac corporis pruritum, fi 
hoc tangat, immo fepe ipfam excoriat epidermidem, 
hinc magno conftat labore, antequam ad cibum ap- 
ta reddatur, quem tamen incole noprefpuunt, quum 
rite preparata delicatum praebeat cibum , faltem mul- 
to gfatiorem precedenti Abay, atque Creator fapien- 
ter hanc inpregnavit radicem hoc fücco, ut ab apris 
intacta hominibus cibo inferviret. ` ` 
e", eN er 
Certiffimus hane preparandi modus eft, quem nos 
Baleyenfes docent, fi recentes nempe radices in fru- 
fta confcindantur, & cineribus obtegantur , in. qui- 
bus per viginti quatuor. horas deponuntur, ac dein 
hic abluitur cinis, in corbiculo compinguntur, & in- 
gentibus obprimuntur lápidibus, perque binos dies, 
& noctes in aqua marina fic macerentur, denuo re- 
centi abluuntur , feu pluviali aqua exficcantur ad So- 
lem, ac denuo in aqua marina lapidibus adgravan- 
tur, pluviali iterum abluuntur, & denuo ficcantur,, 
uti fupra fuit dictum. 
Hoc 
Ze beeft geele wortelen, onfcbadelyker en kleende 
witte , waft wel in "t wild, dog werd mede re 
zoo wel om de wortel als om de bloeme, men laat ze ale 
dan booge bomen oplopen, en zig daar op werfpreiden. 
De vrucbten aan beide zyn driekantige. bouw i 
ma[Ref , maar als uit vlerken Poen di d Be th 
midden aan malkander hangende , gelyk de vruchten van 
"t bovenflaande Ahuho , seder vlerk twee ‚duimen lank 
en een breed, van buiten donker-geel, en zagt in 't aan’ 
taften als laken. leder vlerk beftaat uit twee dikagtige 
buiden tegens malkander fiaande , en tufJeben-beiden RE 
bergende een dunne platte en bruine [cbubbe , agter apap 
dikagtig en taa , dewelke bet zaad wil zyn... Deze bou: 
wen blyven zeer lange aan den tros bangen y berften ein- 
delyk open met baar woorfte delen, blyvende achter gam * 
malkander bangen, latem bet bruine fcbubbeken uitvallen 
en glimmen als dan van binnen als wit zatyn, Dog de 
uitgevalle zaden komen , mynes wetens, zelden op aan 
de tamme , maar in de wilde fcbynd bet bier en daar 
verwaaid te werden. want men vind ze in °t.wilg 
ver van malkander. Zoo lange de wortel in "t aans 
groejen , en tot bet eeten nog bequaam is, ziet men niets 
daar agn, maar als die baar groote en volkomen puder- 
dom beeft , en niet uitgegraven werd, zoo begind ze wat 
in te krimpen, en barder te werden. Aan de wilde vind 
men de-wortelen niet altyd door °t gebele jaar,’ maar 'al- 
leene in de maanden Junius, Fulius , en Augustüs, nà 
welke tyd men baare plaatze niet meer bekennen enka 
dewy? den geheele ftok vergaat , dog de oude wortel blyft, 
en fchiet geene Delen meer uit, bet welk Ae andere MNA 
doen , die ter zyden aanbangen. : 
In’t bos gewind bet zomtyds twintig of dertig , en vyf- 
tis groote wortelen van eene Bom afhangende , en ron- 
de aarde met een bult opzwellen , en fcbeuren , waar 
door bet gebeurd , dat eem flok met zyn kinderen een 
plaats van een vaam breed beflaat , leggende op malkan- 
der als geftapelde. fteenen , en wier mannen konnen wel 
bare dragt van eene ftok krygen; en egter nog veele in 
den grond laten, dewelke in de volgende maant O&ober 
weder uitfcbieten , en al gaande weg. nieuwe wortelen 
formeren. 
. Naam. In ’t Latyn Ubium fylveftre. -In °t Maleyts 
en Javaans Gadong. In ’t Boetons Ondo, welke naam 
by de Maleyers ook bekend is. Zommige noemen *t ook 
UbiUtan, gelyk bet voorgaande Ahay, In "t Amboins 
op. Leytimor Hayuro, op Hitoe Hayule. Op Loeboe 
en Hoeamobel Ulibita en Uhulibita, Int Balen ‘het 
wilde Sicappa, bet tamme Gadong , "t welkandere Ma- 
leyers Gadong Cafturi noemen. In ^t Maccaffaars Se- 
appa, op Manado en Noord-Celebes Bitule, ~ 
laats. Het is in veele Eylanden bekend van dezen 
Archipelagus , altyd in wild een eenzame boffen , si? 
ter niet hoog van bomen zyn, maar meeft met kreupel- 
bos bezet , ende weinig. bewandeld werdens Men vind 
bet inzonderbeit veel op kleene Eylanden , die wat boog, 
klippig, en met bomen bewaffen zyn, x00 dat bet eem 
regten gezel is van de wilderniffe. De geele zoorte vind 
men weinig in Amboina , flegts bier en daar een jio 
in de boven geplant, maar op-Fava en Balyis ze over- 
Geer o d , 
Gebruik. Dewyl deze wortel vol fchadelyk W 
Jleckt , die een moejelyk. jeuken aan de banden en * ly 
verwekt , als by daar aan raakt , ja dikwils de bud 
SN , 200 vereift ze vry wat moeite, eer men ze tot 
e koft bequaam maakt, dewelke egter de Inlanders niet 
ontzien., om dat. bet ter degen toebereid. een zmaakelyke 
koft geeft , iminers veel beter dan ’t voorgaande Ahay, 
en den Schepper heeft voorzigtig dezen dap daar by ge 
voegd, op dat de wortelen van de wilde zwynen zow- 
den ongemoeid, en tot koft voor de menfcben blyven. 
De zekerfte manier is , die ons de Baleyers leeren» 
men de verfche wortelen in flukken foe met 
bekleed, en daar in een etmaal laat leggen, daar na de 
affcbe af/poeld , doed men ze in een korfje, bezwaardze 
met groote fienen, zet ze een paar etmalen in Zeewa- 
ter, daar na fpoeld men ze af met verfch water , drog? 
ze in de Zonne, en. no in zout water met , 
bezwaard, met bet verjthe afgefpoeld , en gedrogd als 
vooren. 
Dit 
