IX Bock. XV Flooft/t. 
Hoc bis terve efficiendum eft , donec comperia- 
mus, omnem noxiam qualitatem effe extractam, cujus 
um eft, fi ficcata malla in fartagine fupra ignem tor- 
retur , fique tum quiefcat, & corrugatur, bonz note eft, 
fi vero conmoveatur, & circumvolvatur, in aqua ma- 
rina de novo macerandz funtradices, & comprimen- 
de uti fupra. Ad majorem vero comprobationem , 
& fecuritatem quzdam objiciuntur gillinis fruftula, 
uz fi dévorant non vertiginofe falte, bone funt no- 
tg, atque innoxie edi poffunt, qua in fartagine fri- 
cantur cum Calappi medulla. 
Amboinenfes has radices fequenti preparant modo: 
In frufta confcindunt, ac manibus pedibusque quam 
fortiter fieri poteft, in aqua hzc fübigunt marina , ita 
ut maxima noxii fucci pars ftatim exprimatur cum cal- 
cea fubftantia, qua dein corbiculis inponunt, ac dein 
er binos tresve dies in aqua macerant, lapidibus 
adgravata , ut fuperfluus exprimatur porro fuccus, 
dein per binos dies in pluviali macerant aqua, ut fe- 
mi putrida fint, dein iterum ad Solem exíiccant, ac 
demum in fartagine fricant cum Calappi medulla, vel 
contufa admifcent Sagus farine , ac Sagus panem pin- 
funt, qui delicatior eft fimplici pane, faltem qui il- 
lum guftant, judicant opera. pretium effe hunc ad- - 
hibere laborem. Recentium radicum fuccus , licet 
homines non enecet, anxietatem faltem ipfis adfert 
fummam, ac vertigines, fique non rite fuerint præ- 
parate , vertiginem quoque cauffant. Amboinenfes 
autem nolunt hunc inpendere laborem , quam diu alius 
cibus in promptu fit, in dictis vero menfibus, quum 
nulla conquiri poffint Ubia, ad defertas tendunt par- 
‘ve Cerame filvas, & adjacentes ipfi parvas infulas, 
ut has exfodiant radices, que poft menfem Auguftum 
non amplius detegi poflunt. ; 
Tertius præparandi modus eft, quum recentia ra- 
dicum frufta cinere obliniuntur, quæ per tres qua- 
tuorve dies fub terra fepeliuntur , dein hec abluun- 
tur, ac pluviali aqua fortiter fubiguntur, quam diu 
calcem prebeant albam, que ad fundum precipitat, 
€ abjicitur, in hac enim noxia latet qualitas, Ex- 
preffa materia corbiculis inponitur, lapidibus adgra- 
vatur, ac per tres quatuorve dies aque inponitur ma- 
rine, in recenti, vel pluviali dein abluitur, & fubi- 
gitur, donec nulla amplius decidat calx, ac demum 
ad Solem exficcatur, faccis inpingitur, & in fumo 
confervatur.. Si hac materia dein ad cibum prepare- 
tur, inobturata olla fupra vaporem aque fervide di- 
geritur, quod Cuceus vocatur, ac dein cum Calappi 
medulla editur loco Oryze ad alios cibos, primum 
autem cani objicitur. Male preparata primo faciei 
ruborem cauflat, ac per totum corpus anxietatem , 
ac vertiginem , dein fanguis fentitur «ftuare, omnes 
porro flaccefcunt artus, dein gravis fubfequitur Diar- 
thea, & aliquando vomitus. Curatio eft recentem 
bibere Calappi lympham , aqua frigida corpus lavare, 
& pauxillum Accarbahar, feu Coralliorum adfumere. 
-Manuum pruritus tollitur friétione cineris calidi. Op- 
timum prebet commodum, ac victum mare frequen- 
tantibus, fiJin defertas adpellant infulas , fed octo, 
vel decem requiruntur dies ad preparationem. 
Multi Celebes, & Cerame populi ex hac vivere 
coguntur radice, quum penuriafit Oryze, vel Sagus, 
tumque fepiffime fit, ut patientiam, & laborem non 
adhibeant, ut rite preparentur, inde ægre fefe ha- 
beant, ac Maboc, feu vertiginofi fint, ad quem tol- 
lendum quevis fere natio fuum. habet antidotum. 
Maccaflarenfes , & Boegenfes tenerum epotant Ca- 
lappum, vel Calappi lympham, feu Santan. Cera- 
menfes radice utuntur Siri Boppar cum Pinanga ma- 
flicata. Amboinenfes corticem , ac radicem adhibent 
Gnemonis domeftice in aqua coétam, quam bibunt, 
ejusdemque arboris folia cum Pinanga mafticant , quod 
Sam prodeft contra noxam pifcis Utricularis dicti. 
Incolz infularum Xulanenfium has folebant radices 
Sagus pani adrhifcere, ut maffa augeatur, quum ve- 
to fordide hoc tra&arent opus, nec requifitum prz- 
Parationis tempus exfpeétarent, hinc ipforum Sagus 
Panis , qui quadratas refert majores aleas, quem pere- 
inis vendunt, poft paucum tempus interne flavefcit 
laporem habet amaricantem, & infalubris eft „quod 
in cauffa eft, Xulanenfium Sagum ita contemni. 
Tom. Y, Flo- 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
) 363 
Dit moet men twee a driemalen doen , tot dat men be- 
merkt, dat alle [chadelykbeit uitgetrokken zy, waar van 
bet teken is, als men de gedroogde in een pot/cherf over 
bet vuur rooft, en als zy ftil blyven leggen, en inkrim- 
pen, zoo boud men ze voor bequaam , maar zoo zy baar 
beweegen » en door malkaar rollen, zoo moet men ze ale 
weer in Zeewater weeken, en perffen als vooren. Tot 
meerder verzekeringe fmyt men eenige Stukjes voor de been 
ders, zoo xy dezelve op-eeten zonder duifelig daar vante 
werden, 200 iffe goed, én men mag xe als dan vryelyk 
nuttigen, als men ze weder bakt in een pan met gerafpte 
Calappus-pit. 
De Amboinefen maken "t aldus. Zy fnydenze in fluke 
ken, en kneeden ze met banden en voeten, zoo Bert zy 
konnen in Zeewater, dat bet meefte deel van den [chade- 
Iyken zap, en kalkagtige fubftantie ten eerften uitlope , 
doen ze als dan in korfjes , en weeken ze twee a drie da- 
gen in Zee met Dengen bezwarende, dat "er den refteren- 
den zap uitgeperfl worde, daar na weeken zy ze nog een 
paar dagen in verfch water, tot dat zy balf verrotten , 
drogen ze als dan in de Zonne , en bakken. ze ten laatften 
in een panne met Calappus-pit, of zy mengen de kleen 
geftotene met Zagu - meel , en bakken er Zagu- brood af, 
die fmaakelyker worden dan de enkelde. Immers die ze 
proeven , oordeelen , dat zy dg moeite wel weerd zyn. 
Den zap uit de verfche wortelen , fchoon by juift de mens 
Jchen niet doodes, brengt by bem een groote benaauwt- 
beit en ww? aan, en de qualyk toebereide maken ook 
duifelig. De Amboinefen willen er egter de moeiten niet 
aan doen , zoo lange xy andere koft konnen krygen , maar 
in de voor/chreeve maanden , als er geen Oebis te bekomen 
zyn, zoo verfpreiden ze bun na de woefte boffen van 
kleen Ceram, en de omgelege kleine Eylanden om deze 
wortelen uit te graven, die zy na de Maand Augufius 
niet meer vinden. 
De derde manier van zete prepareerents deze , de verfche 
ftukken beftrykt men met affche, vergraaffe drie a vier 
dagen in de grond, daar na afgefpoeld , en met verfcb 
water flerkelyk gekneeden, zoo lange als "er witte kalk 
afkomt , die zig op de grond van "t water zet , en die men 
weg [myt , want daar in is de fcbadelykbeit, Het uitgen 
perfte werd in korfjes gedaan, met ftenen bezwaard, 
drie a vier dagen in’ zeewater gezet , daar na weder in 
werfch water afgefpoeld, en gekneeden, tot dat er geen 
kalk meer van komt, en ten laatften in de de arg, 
in zakken gedaan, en in de rook verwaard, Is men ’t 
eeten wil, werd bet in een befloten pot boven bet water 
eftooft , bet welk men Cuceus noemd , en dan met Cas 
appus - pit gegeeten, in plaats van Ralf tot andere fpyfen, 
dog men laat bet eerft een bond proeven. Het qualyk toe- 
bereide maakt eerft rood over °t lichaam en in "t aange- 
zicht, zeer benaauwd en duifelig , daar na gevoeld men 
bet bloed kruipen, alle leden worden flap, daar op volgt 
een fterke afgang , enzomtyds braken. Zyne genezing is 
jonge Calappus te drinken , in kout water zig te «va[Jcben ; 
en wat Accarbabar in te nemen, Het jeuken der banden 
verdryft men met warme alfche te wryven. Het is een 
goede trooft voor Zeeluiden , die op eenzame Eilanden 
vervallen, dog bet vereift acht a tien dagen tot zyne toe- 
bereidinge. 
Weele volkeren op Celebes en Ceram moeten van deze 
avortel leven, als "er fchaarsbeit van Ryft en Sagu is, 
en dan gebeurd bet zeer dikwils, dat zy bet geduld niet 
bebbende om, ze te degen toe te bereiden, bun qualyk ge- 
woelen, en Maboc dat is duifelig werden, waar tegens 
febier ieder Natie een byzonder tegenbaaz weet. De Mac- 
casfaren , en. Boegiffe volkeren drinken een jonge Calap- 
pus , of de melk van Calappus. De Cerammers gebrui- 
ken de wortel van Siri - Boppar met Pinang geknouwd. 
De Amboinefen de wortel, en fehorfJe van tamme Gnemon 
in water gekookt en gedronken , als mede de bladeren deszel- 
ven booms met Pinang geknouwd , ’t welk ook belpt te- 
gens de, fcbadelykbeit van den vis Opblafer. 
De Inwoonders van de Xulaze Eylanden plegen deze 
avortelen onder Sagu- brood. te mengen om den boop te 
vermeerderen , dog dewyl zy wat flordig daar mede te 
werk gaan, en de beboorlyke tyd van toebereidinge niet 
afwagten , zoo werd baar Zagu-brood , bet welk als groo- 
te teerlingen ziet, en dat zy aan de vreemdelingen verko- 
pen, na weinig tyd vanbinnen geel, bitter van [maaak, 
en ongefond , *t welk de oorfaak is, dat de Xulaé/e Zagu 
in veragtinge gekomen is. 
ZZ 2 De 
