IX Boek. XVII Hoff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
uum heec planta fefe ample extenderit, tum li- 
benter tenera folia, ac furculi abrumpi poffunt, & 
ad olus adhiberi, hoc enim conducit, ut radices ma- 
jores excrefcant, & ne planta luxuriofa nimis emittat 
farmenta. 
Ufus. He radices optime fapiunt, & quam maxi- $ 
me nutriunt, immo magis quam ulle priorum , opti- 
mumque præbent fere inftar carnis nutrimentum , fa- 
poremque habent dulcem , & ficcum fere inftar pul- 
tis Milii. Cito autem fatiant , & adgravant ftoma- 
chum, funtque fimul parum flatulentz , quod tamen 
non obfervatur , fi pingui incoCtz fuerint carnium ju- 
ri, qui vero fcripferunt, Batattas abdomen emollire , 
videntur ipfarum vires non rite perfpexiffe, ac co- 
gnoviffe. Primo fubtiliter decorticantur, ac dein car- 
ni adcoquuntur, vel pifcibus, tam integrz quam in 
bina, vel tria frufta confciffe, que vero aque inco- 
quuntur, vel fub cineribus torrentur, decorticatio- 
pem non requirunt. Coéte dein decorticantur, & 
tanquam obfonium eduntur loco Oryze, vel panis. 
In fegmenta etiam fcinduntur, & cum aceto, & O- 
leo Lactuca ex iis praeparatur , in longa confcifle 
fegmenta in butyro, vel oleo fricari poflunt. 
ortugalli alias ex iis componunt delicias , hasenim 
cum vino, aqua Rofarum, & Saccharo preparant ad 
opus Venereum excitandum, & acuendum. Sicquo- 
que ex contritis, & Saccharo fubaétis Marmaladam 
norunt componere, haec autem vilem habet faporem, 
neque Belgis gratum, neque ufitatum. Cotte con- 
trite, & filtrate albam exhibent papedam, feu pul- 
tem inftar farinacei lactis, cui aliquid facchari addi- 
tur, Ipfarum flatulentia tollitur toftione fub cineri- 
‘bus, vel fi pauxillum vini, vel alius potus fpirituofus 
fuperbibatur. 
Teneri furculi in aqua concoéti Lactucam prebent 
inftar Afparagorum. Sic quoque tenera folia in olus 
coquuntur, fed plurimum aliis mixta herbis. Que- 
vis porro Batatte folia ad porcos faginandos adhi- 
bentur , fi aque prius incoquantur. Multa quoque 
animalia, & aves hifce ali poffünt radicibus, uti fe- 
les Zibethi, Aves annui dicti, & ex purpuro cceru- 
lei, aves Bouronenfes, Cuniculi &c. In India Oc- 
cidentali multe ex his vivunt radicibus nationes, 
loco panis, vel Caffawy , quod nimis exficcatur, uti 
non tantum cuncti Caribes incole , fed etiam mul- 
ti Europei ibi habitantes. 
` Quum itaque he radices putantur ex India Occi- 
dentali primum fuiffe adlate, per Manilhas in ha- 
fce regiones, hinc addemus quosdam Indie Occiden- 
talis fcriptores. Eufeb. Nierenbg. bijt. nat. lib. 15. 
85 90. dicit, Batattam effe vocem Haytinam , ex 
— origine , & Camotli , quod alii Camotes 
fcri unt, effe Mexicanam , putatque unam eandem- 
ue effe rem, licet S'ofepb. Acofta libr. 4." e 18. 
motes, & Batattas tanquam binas res diverfas pro- 
ponat. Eufeb. quinque illius enumerat fpecies Me- 
Xicanis notas, caulibus, & foliis convenientes, tan- 
tummodo radicum colore diverfas , vulgatifimæ e- 
nim ibi externe rubent, intérne albz funt, fecunda 
Externe purpurea, interne alba, tertia externe alba, 
interne ex albo rubens, quarta externe , & inter- 
ne alba, quinta externe , & interne rubra, Mexi- 
Canorum nomina , & vulgarem ipfarum ufum apud 
conmemoratum vide auctorem. 
Paulus Martyri Decas. Oceanica libr, 3. hanc vo- 
Cat radicem Ages , dicitque multiplices effe , fed 
orum, ac radicum colore tantum diverfas, fed qua- 
tuor tantum ejus enumerat fpecies; uti prima exter- 
ne, & interne alba, fecunda externe violacea, inter- 
ne alba, tertia externe rubra , & interne alba , quar- 
ta externe alba , interne violacea. Americanorum 
nomen ab iftis Mexicanis denominationibus diverfum 
apud hunc vide Auctorem, uti & apud Eufeb. Nie- 
renberg. libr, 14. cap. 97. 
Hec quoque radix in Zephyreas Sine pattes dela- 
ta fuit ex peregrinis regionibus, ac forte ex Manil+ 
his » ac proinde Sinenfibus Hoantzu, h.e. radix exo- 
Uca vocatur, ac primum maxime zftimata, fed cito 
vulgaris facta fuit per facilem ipfius propagationem. 
Tom Y 
Qui- : 
369 
Als ze zig ter degen uitgebreid beeft, zoo mag men 
vryelyk de jonge bladeren, en gebeele Scheutjes bier en 
daar afbreeken , en tot moeskruid gebruiken, want zulks 
nodig is, om dat de wortelen te grooter werden , ais den 
Struik niet te weelderig van ranken is. 
Gebruik. Deze wortelen zyn van een goeden fmaak 
en voeden flerk, meer dan ee ERS p ook 
een goed voedzel fchier als oleefcb , van fmaak zoet en 
droog febier als Geerste-bry. Zy verzadigen, en proppen 
baaftig , zynde daar by wat winderig, "t welk men egter 
niet gevoeld, als zy in een vette zop gekookt zyn, maar 
die gefchreeven bebben , dat Batattas den buik verweeken, 
jchynen bare kragten niet wel gekend te bebben. Men 
Jcbild ze eerft dunnetjes, en kookt ze dan by vlees of vis, 
zoo geheel als in twee, of drie ftukken ge/needen, maar 
die men in water wil opzieden, of onder de affche bra- 
den, beboeft men niet te fcbillen. ` De -opgekookte werd 
als dan gefcbild, en tot toe/pyze gegeetenin plaats van 
ryft of brood: men fnyd ze ook in Jcbyven , en maakt met 
azyn , en olie een Salade daar van, maar in lange fluks 
ken gefneeden kan men ze in boter , of werfche olie bakken. 
De Portugezen maken meer lekkerny daar van, toebe- 
reidende dezelve met wyn , rozewater , en-zuiker om bet 
Venuswerk te flerken. Zoo weten xy ook uit de gewree- 
we, en met zuiker gemengde een Marmelade te maken, 
dog die is van flegte fmaak, en by de Hollanders niet ge- 
bruikelyk. De opgekookte in ftukken gewreeven, en door- 
gekleinft geven een witte bry als bloempap , daar men een 
weinig zuiker by doed, Hare winderigbeit werd ook be- 
nomen door °t braden onder de afiche, of als men een 
dronkje wyn, of ander foopje daar op neemt. 
De jonge fcheutjes in water opgekookt geven ook een 
Salade gelyk Afpergjes. Anders werden de jonge blade- 
ren tot moeskrutd gebruikt , dog meefl onder andere groente 
gemengd. Allerbande bladeren van Batattas dienen ook 
om de verkens te voeden, als men ze in water kookt. Vee- 
le beeften, en gevogelte kan men ook met deze wortel vde- 
den, als Zivet-katten, Faarvogels, en blaauwe Pur- 
per -vogels , van Boero, Konynen &c. In Weft-Indien 
leven ‘er veele Natien van deze wortels, in plaats van 
brood, of in plaats van Caffawy, bet welk te zeer uit- 
droogd , niet alleen de Inlanders van de Caribes , maar 
ook veele Europeanen aldaar woonende, 
Terwyl nu deze wortelen gefuftineerd werden uit Wefta 
Indien eerft aangebragt te zyn over de Manilbas in defe 
landen, zoo moeten wy bier by zetten eenige Welt-Indi- 
[cbe Schryvers. Eufeb. Nierenberg. Hiftor. Natur. 
Lib. 15. Sp. 90. zegt; dat Batatta zy een Haintins 
woord uit Hispaniola oorfpronkelyk , en Camotli, (°t 
welk andere Camotes /ebryven) zy Mexicaans , en bouden 
ze voor een en bet zelve , boewel Jofephus a Cofta Lib. 4. 
cap. 18. Camotes, en Batattas fleld als twee verfcbil- 
lende dingen. Eufébius zet oyf zoorten daar van by, de 
Mexicanen bekend, van ftam, en bladeren malkander ges 
lyk , alleenlyk in de coleur van de wortel ver/cbillende , 
want de gemeente zyn aldaar van buiten rood, van bin» 
nen wit, de tweede van buiten purper - verwig, van bin- 
nen wit, de derde van buiten wit, en binnen uit den 
witten roodagtig , de vierde van buiten, en binnen wit, 
de vyfde van buiten, en binnen rood. De Mexicaanfen 
naam, en de groote muttigbeit, die zy van de wortel 
bebben , ziet by den zelfften Autheur. 
Paulus Martyri Decas. Oceanica Libr. 3. noemd des 
ze wortel Ages, en zegt, dat zy menigerley zyn , dog al- 
leen in coleur van bloemen, en wortelen verfcbillende. 
Ester by verbaald maar vier zoorten, als eene die van 
buiten; en binnen wit is, de tweede buiten Violet vér- 
wig , van binnen wit. De derde buitenrood , en binnen 
quit, de vierde buiten wit , binnen Violet - verwig. De 
Americaanfe naam van de voornoemde Mexicaanfe ver- 
fchillende ziet by denzelfden Auteur , als mede by Eufeb; 
Nierenberg. Lib. 14. cap. 97. 
Deze wortel is ook in de Zuiderdelen van Sina gebragt 
uit vreemde landen, en mi[Jcbien uit Manilba, en daat- 
om by baar lieden Hoantzu, dat is vreemde wortel ge- 
genoemt , en ?t eerft zeer geagt, dog met "er baaft ge- 
meen geworden wegens bare ligte voortplantinges 
Aaa Zeker 
