XX 
IX Boek. XVI Hooft. 
Similis radix mihi obferebatur menfe Junio anno 
1675. qua ponderata viginti unum, & quadrans pon- 
deris pendebat , que excreta erat in horto , circa 
atibuii angulum ad Caftellum Victoriam fitum. 
Nomen. Latine Batatta mammo/a. Malayentes Ja- 
vam inhabitantes vocant Ubi Sufü, h.e. Ubium mam- 
mofum, quum radices ha mammas, vel Rapas noftras 
referant, praefertim que ex primaria dependent ra- 
dice. Baleyice Bangcoan , quod dcícendit a Sinico 
Cod longa, que fpecies eft defcripta, Cod vero rotun- 
da in Manilhis vocatur Angeoa , & hic loci Ingomaes, 
quz multum a fupra defcripta differt, ac poftea cap. 
oo. defcribetur. . Amboinenfibus noftris dicitur Hay- 
lale, h. e. Ubium Convolvulaceum , licet Haylale ge- 
nuina fit fpecies fupra defcripta,fponte crefcens, magna 
gerens folia, ac radices. 
Locus. Naturalis ejus patria funt Manilhe, & ma- 
gna inprimis infula Mindanau , vulgo Magendanau 
diéta, ex qua Pampangenfes quidam hanc in Amboinam 
adduxerunt. l op f 
jn Sina quoque crefcit, fed potiffimum fponte. In 
Amboina colitur in hortis, ac filveftris obcurrit in qui- 
busdam Hitoes montibus, fed raro. : 
Ufus. Amboinenfes noftri non norunt ejus radici- 
bus uti, fed Baleyenfes, & Pampangentes in cibum. 
has preparant fequenti modo: Radices hx prius de- 
corticantur, quod cum manibus peragi poteft uti in 
Rapis; ac diutiffime aque incoquuntur, manente ol= 
la claufa, donec putemus effe molles , ac jufte coétas. 
Hic itaque cibus in ardentibus prodeft febribus , refri- 
gerat enim. . Alioquin etiam mature ficcantur radi- 
ces donec contundi poffiat prius nempe decortica-. 
t£, atque he cum aqua contrite farinam „exhibent, 
ex qua delicata præparari poteft puls, addito pauxil- 
Jo Sacchari. Sic quoque Sinenfes ex rafis, & fubaétis 
yadicibus fubtilem norunt preparare farinam Koabun 
ditam, quam quibusvis admiicent cibis pro frixatio- 
me, Ex farmentorum cortice fubtile preparatur lin- 
«teum Kvapó dictum inftar carbafi fplendens, ac mol- 
lius Tsjopó ,. feu Coffo, quod conficitur. ex corticibus 
Mufe, & copiofe defertur ex Mindanau , & Sangi. 
Linteum iftud frigidum eft, figeftatur, fique eluatur, 
non ad Solem „fed in umbra ficcandum eft; nefplen- 
dor pereat. 
Amboinenfes noftri hanc radicem invenientes fpon- 
te crefcentem , eam inceperunt plantare, & edunt 
hanc in aqua coétam inftar Batatte. ` Recentes he 
radices in pultem contufe, & mammis inpofitz lac 
augent puerperarum, & laétantium. r 
Badlingan in Manilhis crefcens fine dubio eadem 
eft planta , ingens enim radix-eft Tappayan-magnitu- 
dinem habens, cui multe alie minores adftant, que 
inftar Batatte etiam eduntur. Ibi quoque fponte cre- 
fcit, fed raro. ad , tim 
Si variole in hifce graffentur infulis; hanc famunt 
radicem recens effoffam , -vel fubfequentis Ingomaas, 
quam radunt, & cum pauxillo aque conmifcent, ex- 
primuntque fuccum per linteum, hoc fepius lavant 
ægri oculos, nafüm, & umbilicum , tum ibi nulle; 
vel pauce admodum prorumpent variole, quod ad 
oculos, & umbilicum fepe fuccedit , ad nafum 
raro. Umbilicus enim, quantum fieri*poteft, liber 
fervandus eft, quum variole ibi nimis fint periculofe. 
dem quoque fuccus ore tenendus eft; ac pauca. ejus 
pars deglutienda, ut os & fauces liberz fint a variolis. 
Tabula Centefima Trigefima Prima 
Baiattam exhibet Mammofam: 
Hee vera quoque Convolvuli fpecies eft, fed péculiathgatt- 
dens radice bulbofa , hujusque Indici Convolvuli plurime 
obeurrunt fpecies in H. Malad. part. 11. & apud Disko. in 
Almag. à pag. 113. ad 117. fed inter illas nullam inveni jqu&& 
Cum. hac quadrat planta. 
Tom. V: CAPUT 
AMBOINSCH KRUYDBOEK: 
Baleyenfes hanc copiofe plantant , & 
37! 
Een diergelyke wortel wierde my in Punius 1675 ge 
bragt , dewelke gewogen , wierde zwaar bevonden een 
en Lwintig en een wierde pond, zynde gewaflen in een 
tuin, omtrent de Galg-boek aan "t. Cafteel Victoria. 
Naam. In ’t Latyn Batatta mammofa. De Maleyers 
op Java noemen 't Ubi Suffu, dat is Ubium mammo- 
tum, om dat de wortelen veel na bor[len , of onze Raten 
gelyken , zonderlyk die aan de booftavortel bangen. In ’t 
Baleyts Bangcoan , afkomflig van ’t Sineeze Coa bet lan- 
ge, wynde bet befchreeven, en Cod bet ronde, anders 
in de Manilbas genaamt Angcoa, en bier te lande Ingo- 
maes, veel van "t bovenflaande verjchillende, en bier 
na in ’t 20. cap. befchreeven, Onze Amboineezen noe- 
men "t Haylale, dat is een Ubi, die cen winde gelykt , 
hoewel bet eigentlyke Haylale een zoorte van ’t boven- 
Jtaande is, in "t wild waffende, met groote bladeren, en 
wortelen. 
Plaats. Men windt bet oorfpronkelyk in de Manilbas ; 
en op bet groote Eiland Mindanau, in’t gemeen Magen-. 
danau genaamt, waar uit bet zommige Pampangers in 
Amboina gebragt bebben. De Baleyers planten ’t veel; 
en in Sina waft bet ook, doch meeft in't wild. In Am- 
boina werd bet regte geoefend inde tuinen, maar bet wil- 
de vindt men bier en daar in °t gebergte op bet land van 
Hitoe , doch weinig. 
Gebruik, Onze Amboineezen weeten bet niet veel te 
gebruiken, maar de Baleyers , en Pampangers bereiden 
bet tot de koft aldus: De wortelen werden eerft gefcbild, 
of beroofd van de dikke fchille, bet welk men met de band 
kan doen gelyk aan de Rapen , en zeer lang in water ge- 
kookt , de pot niet openende , voor dat men ze gift gaar te 
zyn. Deze koft dan is zeer goed in bitfige Koortzen; 
want ze verkoeld. Anderzins droogd men de rype wor- 
telen, tot dat men ze [Lampen kan, te weteneert gefcbild 
zynde, en daar uit in water gewreeven, maakt men een 
meel , waar van men een fmakelyke bry maakt, wat Zui- 
ker daar by doende. Zoo weeten ook de Sineezen uit de 
gerafpde , en gekneede wortelen een Con wit meel te be- 
reiden Koahun genaamt, " welk zy by allerbande koft 
gebruiken om daar mede te floven, Uit de baft van de 
ranken werd een fyn flof gemaakt Koapógenaamt, glim- 
mende als Zatyn , fafter als’t Tsjopó , of Coffo van de 
Jcbor[fe der Pifang-bomen gemaakt , komende veel uit 
Mindanau, en Sangi. Het voorige flof is koel om te 
dragen, maar gewa/Jen zynde moet niet in de Zonne, 
maar in /chaduwe gedroogd werden, op dat bet zyn glans 
niet verlieze. 
. Onze Amboineezen vindende de wortel in’t wild, beb- 
ben dezelve mede beginnen te planten, en als dan eeten 
ze dezelve eerfl in water gekookt, als Batattas. Dever- 
Sehe wortelen tot een pap geftooten, en op de borften ge- 
legt , vermeerderd de zuipende vrouwen baar melk, 
. Badlingan in de Manilbas waffende., is buiten twyfel 
bet zelfde gewas, want bet is een groote wortel, zoo 
groot als een "l'appayan 5, daar nog veele kleendere aan- 
bangen, en men eet ze ook als Batattas, Men vindtze 
aldaar ook in ?t wild, doch weinig. 
Wanneer de Kinderpokken in deze Eilanden regneeren y 
zoo nemenze deze wortel vers uitgegraven, of bet vol- 
gende Ingomaas , rafpenze kleen, en met een weinig wa- 
ter gemengt, per[Jen ze den zap uit door een doek, bier 
mede «va[Jcben zy dikwils des patients oogen , neus, en 
navel , zoo zullen daar geene , of weinige pokjes uitflaan, 
bet welk aan de oogen, en navel dikwils lukt, maar 
aan de neus niet veel. Want den navel moet men bevryden , 
zoo veel men kan, om dat de pokken aldaar te gevaarlyk 
zyn. Den. zelfften zap moet men ook in den mond bou- 
den, en een weinig daar van indrinken, om den mond y 
en keel van den pokken ory te bouden, 
De Hondert en een en Dertig fle Plaat 
Vertoont de Pramformige Patattas: 
Dit is méde-een regte zoofte van de Convolvulus, dog met 
een byzondere knobbelige wortel, en van deze Indifche 
Convolvulus werden veel zoorten gevonden in de H. Malab. 
‘part; 11. en by Plukn. Almag. van pag. 113. tot 117. dogon- 
der die planten heb ik geene gevonden, die met onze plant 
overeenkomt; 
Aaa 2 XIX, 
