IX Bock: XXIX Looff. AMBOINSCH KRUIDBOER. 38 
CAPUT VIGESIMUM NONUM. 
Phaftolus minor. Katjang Poeti. 
Uod proprie in India Catjang vocatur, eft Pha- 
Q js; minor, in binas diftinctus fpecies, quarum 
prima alba eft, major, & minor, cum llveftri 
alia fpecie. Major iterum binas habet varietates, al- 
bam ,feu Javanam , & rubram, feu Amboinenfem ‚de 
uibus utrisque hoc in capite agemus. 
Primo Phaftolus albus minor, feu Tavanus , planta 
eft trifoliata inftar Phafeolorum noftratum , fed que 
pon alte ad palos excrefcit, juxta terram enim pro- 
repit inftar Piforum, quod & intelligendum eft, ac 
notandum de omnibus fubfequentibus Katjang fpecie- 
bus. Folia ejus longiora, & anguftiora funt, quam 
in noftris Phafeolis , rugofa quoque, ut & farmenta, 
que rugofiora funt, quam in fubfequenti rubra fpe- 
cie, caulesque in fuperiore parte excavati, feu cana- 
liculati funt. : : 
Flos vulgarem Phafeolorum obtinet formam , fatis 
magnus, & omnino albus , qui componitur ex ingen- 
ti duplici petalo retroflexo, in cujus inferiore parte 
aliquid lutei confpicitur coloris. Bina alia petala 
funt ale, que medium tegunt corniculum. Siliqua 
glabre funt, femi pedem longe , ac femi digitum la- 
tg, albicantes, feu gilve, intüs multa locantür offi. 
cula, fubrotunda, omnino uti noftrorum Phafeolo- 
rum, alba penitus, ac hilo nigro notata. 
Nomen. Latine Pbafeolus minor albus, feu Favanus. 
Belgice witte, of Favaanze Boontjes. Malaice Kat- 
jang Poeti. y à 
‘ Eo Optima, & elegantiffima hujus officula Ja- 
ve, & Baleyz coluntur, unde & cognomen obtinue- 
runt, & inde longe lateque evehuntur, & cibo in na- 
vibus inferviunt. Olim in Amboina quoque reperie- 
bantür, fed jam in defuetudinem venerunt, & ex Ja- 
va hic adferuntur. [n aliis quoque. Indie locis cre- 
fcunt, uti & in Africa, ac Guinea, unde ni fallor, 
etiam deferuntur in Portugalliam, fed p 
fant, ibidemque- voc: se 
Secundo Phafeolus ruber , feu Amboinenfis , officula 
prebct diverfi coloris, fed unius forme, & modi 
crefcendi, unde fub rubrz nomine comprehenduntur. 
Sarmenta ejus juxta terram quoque prorepunt, late- 
rales autem caules fefe parum elevant, & angulofi 
funt, ad internam partem concavi, feu canaliculati: 
Folia ejus paulo minora, & anguftiora funt illis prio 
tis, intenfe viridia, feu nigricantia, non fplendentia, 
nec rugofa, fed finuofa funt," & contrada. ; 
Flores magnitudinem habent priorum , feu inftar illo- 
rum Sinenfis Phafeoli , ac fuperius duplex gerunt peta- 
lum, extrorfum flexum , externe gilvum, interne pal- 
lide cceruleum, cum lutea macula in inferiore parte, 
Binz ale funt pallide violacez, feu purpurafcentes, 
album obtegentes corniculum. Hoc intelligendum 
eft de vera rubra fpecie , in flavis enim, feu hepaticis 
officulis flores interne pallidi funt, feu ex cinereo cæ- 
rulei, ac vetufti pallefcunt, ac fere flavi funt; Ante 
meridiem hi flores tantum aperti funt , videturque hos 
Solem fugere, vel tolerare non pofle, poft pluvio- 
fam enim noctem matutino tempore omnes aperti 
funt, fed circa horam decimam, quum Sol incipiat 
Tadiis fuis hos tangere , mox fefe claudunt, quum 
nullus alius in his obfervatur color externus quam gil- 
vus, feu ftramineus, quod extremum eft binorum 
petalorum, quz inftar valvarum florem obtegunt. 2 
Totius hujus plante caules adeo rugofi, & acuti 
fünt, ut manus ledant, fi ruditer tractentur. Silique 
ejus fant quatuor. quinque, ac fex pollices longe, 
vix femi digitum late, recte, ac bine femper con- 
junéte, quumque. mature fumei funt coloris. Offi- 
cula in hifce contenra oblonga funt, feu Cylindracea, 
minora quam in prioribus, ad utramque partem pla- 
hà, acfi fibi invicem fuiffent juncta, & obpofitay 
füntque porro glabra, dura, & polita, tri vel quadri- 
coloris, quzdam enim obfcurerubent, feu fufca funt, 
uz vulgatiffima, & maxima funt, quzdam hepatica, 
quedam lurida, ac quedam etiam nigra. Radixlon- 
ga eft ac transverfalis, fed incurva, alba, multisque 
Verrucis obfefla, 
Nomen. 
XXIX. HOOFDSTUK. 
De kleinder Kat jang. 
HZ geene men eigentlyk in Indien Catjang noemt ‚ts 
een Phafeolus minor, en verdeelt in twee geflag- 
ten, de eerfte zoorte groote, en kleine , bebalven 
nog eenige wilde. Het groote geflagte beeft twee zoorten, 
een witte, of Favaanze, en een roode , of Amboinze , 
van welke beiden wy in dit Capittel zullen bandelen. 
De eerfte Phafeolus minor albus , witte Favaanze 
Boontjes, is een driebladig gewas, gelyk onze gemeene 
bonen , doch niet boog aan Sokken opwa/Jende , maar langs 
de aarde kruipende, gelyk erweten, °t welk ik van alle 
de volgende Katjang zoortem wil verfiaan hebben. De 
bladeren zyn langer, en fmalder dan aan onze bonen, 
mede zoo ruig, maar de ranken: nog ruiger dan aan de 
volgende roode zoorten , en de fielen zyn aan baar boven 
zyde bol, of gegeut. 
De bloeme is van gemeene bonen fatzoen , redelykgroot, 
en geheel wit, gemaakt van een groot dubbeld biad , age 
terwaarts gebogen, aam wiens buik men iets geels ziet. 
De twee andere blaadjes zyn de wangen, die bet middel- 
fle boorentje bedekken. De bouwen zyn egaal , een balve 
voet lang, en een balve'vinger breed, witachtig , of vaal, 
binnen leggen veele Boontjes , met ronde hoofden, ten 
eenemaal als onze Turkze Boontjes ,. gebeel wit, met een 
zwart naveltje. 
Naam, Jn " Latyn Phafeolus minor albus, of Ja- 
vanus. In ’t Duits witte, of Javaanze Boontjes. In 
"t Maleyts Katjang Poeti, 
Plaats. De befte, en fchoonfte werden op Fava, en 
Baley gebavent, waar van zy ook de toenaam bebben , en 
van daar wyd, en zyd uitgevoert werden, en tot fpyze 
op de fcbepen dienen. Eertyds bad men ze in Amboina 
ook , doch zyn nu:meeft uitgegaan, en werden van Fava 
ingebragt. Zy waffen in andere landen meer van Indien, 
als mede in Africa, en Guinea, van waar ze naar myn 
» wel overgebragt werden na Portugaal, 
boewel wat grooter, en bieten aldaar Fajons. \ 
De tweede Phafeolus ruber , roode, of -Amboinze 
Boontjes, zyn wel van verfcheide coleuren , doch van 
eenderlei fatzoen , en wasdom , dierbalven onder de naam 
van roode begrepen. De ranken kruipen. ook langs de aar- 
de, doch de zyd-ftelen verbeffen bun «vat , en zyn boe- 
kig, aan de binnen-zyde bol, of gegeut. De bladeren 
zyn wat kleender „en fmalder dan aan de voorgaande , boog- 
of zwart-groen, zonder glans , niet ruig , doch ftaan in 
veele bogten, en gekronkelt. 
- De bloemen zyn zoo groot als aan "t voorige, of als die 
van Sineeze Boontjes, bebvende boven een dubbeld blad, 
uitwaarts gebogen, van buiten waal, van binnen licht- 
blaauw, met wat geels aan den buik, De twee wangen 
zyn licbt-violet , of paars „bedekkende bet witte boorentje, 
Dit is te verftaan aan de regte roode zoorten, want aan 
de geele , of Leververwige Boontjens, zyn de bloemen van 
binnen bleek, of graauw-blaauw , en oud geworden zyn= 
de, verbleeken zy fcbier geel; Men ziet ze maar voor den 
middag geopent, en bet fchynt, dat zy geen Zonne kon- 
men verdragen, want na een regenachtige nagt , flaan zy 
des morgens alle te zamen open, maar omtrent tien uuren, 
alsde Zon begint te fieken, fluiten ze zig flraks weder toe, 
wanneer men geen andere coleur van buiten ziet als vaal, 
of ftroo-geel, zynde bet buitenfte van de twee blaadjes , 
die als twee ladekens de bloem bedekken. 
De flelen van bet ganfche gewas zyn zoo ruig, of 
feberpy datze een weinig in de banden fnyden, als men 
daar door gaat. De bouwen zyn vier, vyf, a zes dui- 
men lang , fcbaars een balve vinger breed, regt, en altyd 
twee by malkander ftaande , zyn, als zy ryp zyn, rook- 
verwig. De Boontjes daar inne zyn lankwerpig , Rolle- 
formig , kleinder dan de voorige, en aan beide de einden 
plat, als of ze tegens malkanderen gezeeten baddens 
voorts glad, bard, en even, van drie a vierderlei coleur , 
want zommige zyn donker , of bruin-root , "t welk de ge» 
meenfte, en grootfle zyn, zommige zyn Leververwig, 
zommigen ook doods.geel , en weinige ook zwart. De 
avortel is lank, en dwers , doch gekronkelt, wit, ende is 
met veele Wratten bezet. SE 
