ir 
34 HERBARII AMBOINENSIS Liter IX. cop. XXIX. 
Nomen. Latine Pbafeolus minor ruber , feu Amboini- 
cus. Belgice roode, of Amboinze Boontjes. Malaice 
Katjang Mera, Ternatice ....... Amboinice Arile, 
& Aboé Ila. Bandice Uöt. Sinice Tati. Vox Kat- 
jang derivatur ab Arabico Kitania, & Katina , quod 
in. genere omne legumen parvum fignificat , idem cum 
Chaldaico Kitnitb, cunéta vero originem fuam ab 
Hebraico Katon, h. e. parvus, habent. 
Locus. Rubra hzc , & flava officula in cunctis fere 
reperiuntur Archipelagi hujus Orientalis infulis. Ru- 
bra, & flava promifcue coluntur in cunctis Amboinz 
infulis, inter que Bonoenfia optima funt: Flava, & 
hepatica potiffimum ex Zolora deferuntur, ac Ben- 
gaya, & Banda reditum habent ex Key Arou, &in- 
fulis ad Eurum fitis. Ternata, & Moluccz fponte 
hzc proferunt, uti & ex Tambucco, Sangi, Mana- 
do, & tota Orientali Celebes plaga deferuntur. 
Cultura. Quum hzc officula tam univerfale pres 
beant nutrimentum, hinc magnam conftituunt partem 
Indice agriculture , immo harum infularum incole 
hanc pluris faciunt cultura Oryze, quum ejus loco 
Sagus panem habeant, binis plantantur modis. In 
Java, Be aliisque Malaienfibus infulis terre in- 
ponuntur uti alie fabz, quum plantatores bacellum 
tenent bifurcatum , quo foramina terre formant, fi 
terra prius bene fit preparata, quum in quovis fora- 
minulo bina deponunt oflicula In hifce Orientalibus 
regionibus non tantum inpendere volunt laborem, 
fed fequenti feruntur modo; 
Ingens hunc in finem eligitur campus, qui quo fil- 
veftrior, eo melior, omnes cedentes herbas, fruti- 
ces, & arbores, quas promifcue decidere finunt, 
atque tali in fitu manere, donec folia cum plurimis 
furculis ficcentur, & decidant , maxime autem, & 
graviffimz arbores relinquuntur, dein haec creman- 
tur, ita ut omnes foliature, & herbz pereant, ex- 
pectaturque , donec per unum alterumve diem pluviz 
ceciderint. Tum menfe Augufto luna opaca hzc os- 
ficula projiciuntur, & per crematas iftas plantas fe- 
runtur, quanam terram tangant, non curant, quo- 
dam ramis incumbunt, fed pauca tantum pars, quum 
er pluvias dein projiciuntur, & in terram decidunt. 
oc opus Weru vocant, h. e. projicere, actalis Kat- 
gang Waweroe. Si pluvia tum fuperveniat, mox hzc 
officula quarto, vel quinto die progerminant per acu- 
ta, & angufta foliola, quz fenfim latiora excrefcunt. 
Si plantula fpithamam , vel pedem alta fit , tum fupe= 
riores ejus partes cum tribus tenerrimis foliolis abrum- 
puntur, unde mox in ramos extenditur, atque hi in 
longum excreti fi fuerint, tenera ipforum iterum de- 
cerpuntur foliola, quod n Oelangb vocatur, ac 
ter quaterve iterandum eft, ut tota planta in multa 
fefe extendat, & brevia farmenta, ac copiofos pro- 
ferat fructus, fi enim hzc caftratio omittatur, fru- 
tex hic pauca, & longiffima profert flagella, longe 
lateque per alias prorepit herbas, copiofa gerens fo- 
lia, fed raros fructus. 
ui tertio, vel quarto menfe maturefcunt, quum 
plurima fruticis folia marcefcunt, ac decidunt, ita 
ut nil nifi nudi caules, acfilique confpiciantur. Qui 
parvis in hortis has colunt plantas, ipfarum filiquas 
manibus decerpere poffunt fimul cum vicinis rachidi- 
bus, quas in matta ad Solem exficcant , fuftibus offi- 
cula explodunt,. vel manibus hec exuunt conteren- 
do, quum palez vento dejiciuntur , officulaque in 
Itramineis fervanturfaccis. Javanivero, Baleyenfes, 
aliique, qui ingentia arva hifce habent confita, hanc 
avulfionem inftituere nequeunt , unde totos evellunt 
ftipites, quos in magnis exficcant ad Solem mattis , 
& fuftibus dein pulfant, 
Primus ferendi modus per fuftes apud Amboinen- 
fes ufitatus eft, fed oportet, ut permenfis fpatium fe- 
rior inftituatur, Octobri nempe, quum Occidentales 
incipiant menfes, que enim per fuftes inpinguntur 
officula, non tot requirunt pluvias, quam fata, con- 
tra Javani, & Baleyenfes per fationem multa perde- 
rent, quum ipforum regio tot alat turtures, qui fata 
magna ex parte comederent, 
Am- 
Naam. In ’t Latyn Phafcolus minor rube 
boinicus. Jn ’t Duits roode, of E 
In't Maleyts Katjang Mera. Jn "t Ternataans H 
In "+ Amboins Arile, en Ahoé (la. In ^t Bandaas Use, 
In Sinees Taü. Het woord Katjang werd afgeleid SCH 
bet Arabifche Kitania, en Katina, bet geen in % Get 
raal alle klein peulgewas beteekent, en bet zelfde 2 v 
bet Chaldeeuw/che Kitnith , welke te zamen bun vor/pro Se 
bebben van bet Hebreeuw/che Katon, dat is klein e 
Plaats. Deze roode, en geele Boontjes vind men [chie 
in alle Eilanden van de Oofterfche Archipelagus. De Pu. 
de , en geele door malkanderen werden geoeffent in alle 
de Amboinze Eilanden, waar onder die van Bonoa wel 
de befle zyn: De geele , of Leververwige brengt men 
meeft uit Zolor, en Bangay, en Banda werden gerieft 
van Key Arou, en de Zuid. Oofterfe Eilanden. De Ter. 
gaen „ende WEEN bebbenze aan baar zelfs, em ook 
uit Tambucco, Sangi, Manado, en de gebe 
van Celebes. ° ; geck 
. Queeking. Dewyl deze Boontjes zoo een algemeen voeds 
zel zyn, zoo makenze een groot gedeelten uit van den In. 
difchen Akkerbouw, ja de Inlanders dezer Eilanden la. 
ten zig daar meer aan gelegen zyn, dan aan den Ryft 
teeling 5 vermits zein deszelfs plaats met baar Sagoe-brood 
verzien zyn, men plantze op tweederbande manier, Op 
Java, Baley, en andere Maleytze Eilanden werden ze 
gefteeken, gelyk alle Boontjes, bebbende de planters een 
boutje met twee fpitzen , waar mede xy gaten in de aar- 
de fieken, als bet land eerft wel omgearbeid is, latende 
in teder gaatje een paar Boontjes vallen. In deze Oos- 
terze quartieren wil men zoo veel moeiten niet doen , maar 
zy werden gezaait op de volgende manier. 
Een groot veld nemenze hier toe, boe wilder boe beter; 
en kappen al de ruigten , en bomen om, latende die bol o- 
ver bol op malkanderen vallen , en zoo leggen, tot dat de 
bladeren met de meefte ryskens verdroogen, en afvallen ; 
doch de grootfte, en zwaare bomen laten zy Baan, daar 
na werd daar den brand im gefteeken , dat al de ruigte 
afbrande, en men verwagt een, of twee dagen den re- 
gen daar op. Als dan in de maant Auguftus by donkere 
Maan werden de Boontjes met de banden over, en door 
deze ruigte gezaait , die dandeaarde raken , die rakenze, 
en het ander blyft op de takken leggen, "t welk egter 
weinig is, en dour den regen nog al op de aarde gefpoelt 
werd. Dit werk noemen zy Weds dat is werpen; en 
zulke Katjang daar door voortg:komen Katjang Wawee 
roe. Als nu een regen bier op valt, zoo komen de boont- 
jes de vierden, of vyfden dag op met fmalle, en Ditze 
blaadjes , die boe langer , boe breeder werden. 
Als bet plantje een fpan, of een voet boog is, zoo were 
den de bovenfle toppen met de drie jong/te blaadjes afge- 
broken, waar door bet plantje zich ftraks in takken ver- 
Jpreid, deze wat lang geworden zynde , werden al weder 
van baar jonge bladeren berooft , welk werk men Oelangh 
noemt, en drie, of vier malen berdoen moet, op dat de 
gebeele planten in veel korte ranken zig verdeelt , en vee- 
le vruchten brengt , want als men dit bladeren nalaat, 200 ` 
gewind de ftruik weinige, en zeer lange ranken, wyds 
en &yds over de ruigte kruipende, veele bladeren, maar 
weinig vruchten voortbrengende. 
In de derdé, of vierde maand zyn zy ryp, wanneer 
de meefte bladeren aan den Dot verdorren, en afvallen s 
zoo dat men niet dan de bloote ftelen, en bouwen ziet. 
Die nu kleine tuinen bebben, konnen deze bouwen met 4e 
banden afplukken, t'zamen met de naafte ryskens , die zy 
dan op een matte in de Zonne droogen , met frokken mt- 
Maan, of met de banden uitoryven , en wannen , dat bet 
kaf wegvliegt , en de boontjes in flrooje zakken bewaren. 
Maar de Javanen, Baleyers , en andere , die groote vel- 
den bebben , konnen dit plukken niet afwagten, dies 2) 
de gebeele ftokken uittrekken, en op groote matten in de 
Zonne droogen, en met fokken uit/laan. 
De eerfte manier met fleken is wel by de Amboineezen 
ook gebruikelyk , doch moet wel een maand later gefebis- 
den, te weten in O&ober, als de Wefte MoufJon begint » 
avant de grfeken beboeven zoo veel regen niet als de 8% 
zaaide , daar en tegen de Favanen, en Baleyers zouden 
by bet zaaijen veel te kort komen, vermits bare landen 
zeer vol Tortelduiven zyn, die bet gezaaide meeft zouden 
opeeten, 
De 
