388 HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. XXXI, 
CAPUT TRIGESIMU M 
PRIMUM. 
Cadelium. Cadelie. 
ic eft Phafeolus niger, modo crefcendi, & forma 
H antecedenti Katjang Kitsjil fimilis, fruticulus 
autem humilis eft , ramis plerumque erectis, 
feu parum inclinantibus, pedem circiter altus. In- 
ferior ejus caulis rotundus eft , fuperius rugofus; Folia 
terna fimul locantur longis infidentia petiolis, mino- 
ra, & anguftiora, quam in vulgari Katjang; Flores 
gerit inftar minoris Katjang, feu fere inftar Lagondi, 
fed acutiores funt, in fafciculis nempe collectis de- 
pendentes , quique lutei funt. MR 
Fru&us breves funt filicule , ultra digiti articulum 
longe, femi digitum late, externe rugofe, & pla- 
ne, fafciculatim Collette, intus bina ternave locan- 
‘tur pufilla officula, Lentiformia , feu paulo oblon- 
giora, majora, & nigerrima. Radices funt multe , 
tenues, & longz fibre, in quibusdam locis nodofe, 
& verrucofe. 
Nomen. Latine Phafeolus niger, & Cadelium, Ma- 
laice, Javanice, & Baleyice Kadelee, Belgice Zwar- 
te Boontjes. Sinice Autbau. 
Locus. In Amboina raro obvia eft hac planta, fed 
SEN in Java, Baleya, aliisque Malaienfibus in- 
ulis, 
Cultura. Ubi officula hzc rara funt, per bacellos ter- 
re conmittuntur, Javani vero, & Baleyenfes, qui 
magna his repleta habent arva, hec ferunt, quum 
non ita ab avibus expetuntur pre amaritie. qu 
frutices fint maturi, toti evelluntur, foliaque defri- 
cantur, que in his rara, vel fere nulla funt, octo- 
.que, vel decem fimul fruticuli in fafciculum colligun= 
tur, acfufpenduntur. Quum officula edere velimus, 
totus frutex aque calida infunditur, filique ape- 
riuntur, & officula eximuntur , vel ficca ex filicu- 
lis pulfatione exuuntur, & coquuntur feparatim. Si 
fuerint confita in arvis aratro fubaétis , tum fulci 
obturandi funt fcobe ex firmis foliis arboris Goemoe- 
toe, feu Sagueri confeCta. Ut aves a maturis fruéti- 
bus arceantur, tenera eliguntur albaque folia iftius 
arboris, que in angufta fcinduntur loramenta, &lon- 
‘gis alligantur amentis, ac fupra Katjang arva exten- 
untur, fi hzc per ventum, vel puerum adítantem 
conmoveantur, aves terrefaciunt , que tum avolant, 
$ 
U/us. Officula hec coquuntur, & eduntur inftar 
aliorum, fed non tanta copia, quum duriora, & 
amariora fint, plurima horum pars Sinenfibus vendi- 
tur, qui fubtilem ex iis preparant farinam, quautun- 
tur ad Laram vilem componendam Tautsjiam dictam, 
quz fünt longa loramenta lumbricos referentia, que 
ex maffa hac extenfa norunt fcindere, ad Solem ex- 
ficcant, & in fafciculos compingunt, Lara hzc car- 
nibus, & gallinis adcoquitur inftar Braffice confciffze, 
qui mirus, & noftrz nationi fordidus, fed delicatus 
tamen eft cibus, facilis digeftionis, quique in omni- 
bus permittitur morbis, vera autem Lara ex Oryza 
componitur, & farina Tritici , que rotundiora , & 
crafiora exhibet loramenta, Lumbricis magis adce- 
dentia , quum Lara ex hifce officulis preparata fit 
tenuiffima anguíta, & plana loramenta. Farina enim 
Cadelii lentam , ac tenacem praebet paítam , que 
quam fubriliflime extendi poteft, quum Cadelium 
omnium officulorum lentifimam habeat fubftantiam, 
Hec autem parum füpra ignem prius torrentur, do» 
nec nigra defiliat pellicula, que dein leniter in Ory- 
ze machina contanduntur, tum decidunt pellicule, 
exutaque officula in farinam vifcofam conteruntur, 
& conmoliuntur. ` Ex hac pafta Sinenfes alium præ- 
parant etiam cibum Tabu dictum , ex maffa enim pol- 
licem craffa, & fupra menfam extenfa, quadrata fcin- 
dunt frufta, inftar alearum , quas in jure Lardi cum 
Porrolatifolio , & Coriandri herba coquunt, uti coqui 
noftri ex farina, & fruftis lardi globulos quosdam 
formant. 
Totz 
XXXL HO OF DST UTE 
De Cadelie-Plant. 
It is een Phafeoius niger, aan wasdom en forme 
van plante de naaft voorgaande plante van Katjang 
Kitsjil gelyk, bet blyft een laag firuikje, omtrent 
een voet boog, met zyn takken meeft over eind flaande 
een weinig buikende. De onderfte fleel is rond, de Ke 
wenfte ruig , de bladeren Doan drie en drie by malkande- 
ren, op lange flelen , kleinder , en fmalder als aan dege- 
meene Katjang , of bet Lagondi bykans gelyk, dog wat 
Spitzer , bet blocid als kleine Katjang , te weten met gee- 
le bloempjes. 
De vruchten zyn korte boukens , ruim een lid van cen 
vinger lang, en een balve vinger breed, van buiten ruig 
en plat, in bosjes by malkander bangende. Binnen leg- 
gen twee a drie kleine Boontjes , van gedaante als Lin- 
fen, of wat lankwerpiger , doch grooter , pik-zwart. 
De wortelen zyn veele dunne, en lange vazelingen, bebe 
ben bier en daar eenige knobbelen, of wratten. 
Naam. In ’t Latyn Pafeolus niger, & Cadelium. 
In "t Maleyts, Favaans, en Baleys Cadelee. In 't 
Duits Zwarte Boontjes. In ’t Sinees Authau. 
Plaats. In Amboina vind men xe weinig, maar over- 
der op Fava, Baley , en andere Malyus Eilan- 
den. 
ueeking. Daar men ze weinig beeft, werden ze ge- 
floken, maar de Javanen, en Baleyers, die groote velden 
vol bebben, zayjenze, om dat xy zoo geen noot bebben 
van bet gevogelte, als zynde wat bitter. De rype firui- 
ken trekt men gebeel uit, vryft de bladeren af, (doch 
aan de rype ftruikjes weinig of geen zyn) die bind men 
acht , of tien te zamen, en bangtze zoo op. Als menze 
eeten wil, fleekt menze zoo met de ftruik met al in't 
warm water, opent de bouwen , en neemt de Bonen daar 
uit: Of men klopt de drooge bonen uit de bouwen, en 
kooktze byzonder. Als men ze op "t geploegde land gezaait 
beeft, zoo moet men de vooren toefcharen met een bezem 
van de flyve bladeren des booms Goemoetoe, of Sagu- 
eers-boom gemaakt. Om bet gevogelte van de rype vruch- 
ten te weeren, zoo neemt de witte jonge bladeren vanden 
voornoemde boom, fnydze in fmalle riemen, rygtze aan 
lange fnoeren , en [pant ze over "t Katjang veld, als deze 
door de «vind , of door een jongen daar toe gefteld beweegt 
worden, zoo maken ze bet gevogelte fcbourw , dat zy daar 
van weg vliegen, 
Gebruik, Deze Boontjes werden gekookt, en gegeeten 
als andere, doch zoo veel niet, om dat ze wat barder , en 
bitter zyn, bet meefte deel werd verkogt aan de Sineezen, 
die een meel daar uit maken, en 't zelve gebruikenze om 
Slegte Laxa te maken, genaamt Tautsjiam , °t welk zyn 
lange riemen , als Pier-wormen, die zy uit den uitgebret- 
den deeg weten te fnyden , in de Zon te drogen, en tn 
bosjes te zamen te binden. Deze Laxa kookt men by 
vleefch , of Hoenders, gelyk de kleen gefneden kool, 't 
welk een wonderlyk „ en by onze Natie afzienlyke, doch 
lekkere koft geeft , ligt om te verteeren, en in alle ziek- 
ten toegelaten: maar de regte Laxa maken zy uit Ryft, 
en terwen-meel, *t welk dikke, en ronde riempjes Zyn, 
de Pier-wormen gelyker: Daar de Laxa van den Boont- 
jes, zeer dunne , fmalle, en platte riempjes zyn, want 
bet meel van de Kadelee geeft eene lenige, of taijen deeg» 
die men zeer dun uitbreiden kan, vermits de Kadelee on- 
der alle Boontjes de taaifte fubftanfbie bebben. 
Men rooftze eerft een weinig op "t vuur, tot dat de 
zwarte fcbelle opfpringen , en ftampze dan zoetjes in een 
Ryftbloek, zoo gaan de /chillen af, dat men de gepelde 
Boontjes tot een kleverig meel vryven, en malen kan. 
Uit dit meel maken de Sineezen nog een andere koft Ta- 
hu genaamt, want uit den deeg, die een duim dik 15» 
en op een tafel uitgebreid, fnydenze vierkante flukken, 
of dobbelftenen, die zy dan in fpek zop met breede Por- 
rey, en Coriander-kruid koken , gelyk onze Koks utt 
meel, en gefneeden fpek flukken, zekere knollen maken. 
De 
