44 HERBARII AMBOINENSIS LiberlX. cap. LIIL 
Ternatice Tsjinga Tsjin- 
ga. Amboinice Amulen. In Hitoea Maulanit. In 
Loehoea Camilene. Bandice Sambaruco. Baleyice 
Sack Sack. Sinice Soam Sueng, feu Sam Sueng , 1. €. 
Fafminum bumile, cum quo tamen parum convenit. 
Malabarice Tali Tsjurli, aliis Tutty, peculiariter ve- 
ro femina, feu litorea fpecies Amboinice vocatur 
Amulen Lauaba , ac mas Amulen Lanit , que eftlon- 
gifolia, qualis plerumque eft Sack Sack Javanorum, 
& Baleyenfium. 
Chriftopb. Acofta cap. 59. hanc vocat Herbam Mo- 
luccanam , quum Portugalli ejus notitiam , & ufum 
primum in Moluccis obfervarunt, & edo&i fuerunt, 
licec Malabarenfibus fit fatis nota, vocatque Canari- 
ce Brungara Aradua, h. e. flores luteos. Ipfi prete- 
rea hzc tribuit encomia, uti remedium pauperum, & 
deftruêtio Cbirurgorum , quum Portugalli olim unguen- 
tum ex ejus foliis compofitum fecum ducentes , tam 
bene fefe inftruêtos putant, acfi Chirugica officina 
ipfis ad manus effet, ipfiusque fidentes virtutem, 
Chirurgos negligunt. 
Locus. Olim putabatur in Moluccis tantum crefce- 
re, atque inde in Occidentales Indie partes fuiffe 
tranflatam, fed comperi in cunctis fere aquofz India 
infulis obcurrere, ac copiofiffima, luxuriofiffima, & 
latifolia, feu femina, quz optima cenfetur, in hifce 
Orientalibus regionibus, Ubique crefcit fponte in li- 
tore, Gin campis. Elegantiffima, & optima reperi- 
tur in litore, & ad fluminum ripas, farmenta fua ex- 
tendens füpra herbas, qua loco quinque cubitorum, 
uti Acofta fcribit, quinque orgyas longa funt, atque 
ubi terram tangunt, fibrillas emittunt, acnovum for- 
mant ftipitem. 
Luxuyiofifime quoque prorepit fupra fpinofas fepes 
Pegga Pegga dictas, ubi tribuli locantur, atque ubi 
incolæ clauftra formant, ut & hortorum fepes, un- 
de fupra memoratum obtinuit nomen, elegantiffime 
enim obtegit iftos tribulos, ac fpinas, ita ut confpi- 
ci nequeant. Mallem vero hanc vocare Sajor Songa, 
h. e. filveftre Sajor, feu olus, quum inter cuncta o- 
Jera maxime filveftris, & luxuriofa crefcat. Solum 
amat arenofum, plurimis lapillis mixtum , quod pla- 
num eft, & Soli rite expofitum, quales omnes fere 
funt fluminum ripz. 
Javanice Codong Seruni. 
Ufus. Mirum eft, hujus plante virtutes hodie adeo 
quafi oblitas effe, tam apud incolas Moluccarum, 
quam harum infularam, quz ante centum annos ex 
Acoftz relatu adeo celebres fuere. Plurima incola- 
rum pars hodie fere nullum ejus fcit ufum nifi ad ci- 
bum in culina, ac praterea cenfetur effe olus paupe- 
rum, & plebejorum, qui & raro hac utuntur, non 
enim fepius edi poteft, vel continuo ob aufterum e- 
jus faporem, ac fortem diureticam vim. 
Cruda raro editur, fed plerumque cocta, crudam- 
ue potiffimum edunt pifcatores, tenera nempe ejusque 
ge folia litoree fpeciei cum pifcibus, & Bocaffan, 
Optimus hanc preparandi modus eft , fi pifcibus ad- 
coquatur in viridi Bamboes, ac fumantur pifcium fe- 
gmenta, ac horum foliorum ftratum fuper ftratum, 
qui mos apud Amboinenfes ufitatiffimus eft, & com- 
modus in filvis, ubi olla ad manus non funt, & li- 
cet hifce incoquatur, non juftum habet faporem, a- 
lie enim plerumque adduntur herbe, quz aufterita- 
tem ejus parum tollunt, prefertim Sajor Pacoe, feu 
Filix efculenta, Piper. ac pauxillum fucci Limonum, 
fine ulla aqua, vel alio quovisjufculo, huncin finem 
tales eligende fünt plante, quz Soli rite funt expo- 
fitz, ac litoribus, vel fluminum ripis adftant, harum- 
que eliguntur tenera flavefcentia folia. 
Tales vero vitande funt plantz, quz craffos ge- 
runt prope articulos nodos, cum parvis, & intricatis 
foliis fafciculatis, neque etiam rubrz fpeciei, quz mas 
cenfetur, cunéta enim talia folia caput gravant. Hoc 
quoque percipitur, ac fentitur, fi diu ambulemus in 
talibus locis, in quibus Sol urentes in hanc plantam 
emittit radios. 
Optima 
In ’t Favaans Codong Seruni. 4 
Tsjinga Lsinga. In ’t Amboins Aude Zen 
Maulanit, Op Loeboe Camilene. Jn ze Ce, S Go 
baruco. Op Baleys Sack Sack. In 't win oi 
Sueng, of Sam Sueng, dat is Jafminum humile Ee 
bet nochtans kleine gelykeniffe mede beeft, Op Mala, ve 
Tali Tsjurli, by andere Tutty, in °t byzonder 4 Ke 
men bet wyfken, of flrand-zoorte in’t Amboins A CH 
Lauaha, en bet manneken Amulen Lanit, > welkis Ae 
a > gelyk meeft bet Favaanze, en Baleyze Sack 
Chriltoph. Acofta cap. 59. noemt dit gewas Herb 
Moluccanam, om dat de Portugeezen zyn kenniffe , e P 
bruik erf in de Moluccos gezien, en geleerd Da 4 
boewel bet by de Malabaaren genoeg bekend is cul 
noemt bet in °t Canaryns Brungara Aradua dat is e z 
le bloeme. Hy geeft bet daarenboven nog deze mis 
len, remedium pauperum , ez deftruêtio Chirurgorum, 
om dat de Portugeezen eertyds de zalve van deze blade. 
ren gemaakt by baar bebbende, baar zoo wel verzien de 
teden , als of zy een geheele Meefters winkel by bun ha 
den, en op zyne krachten fieunende, na geene Chirur- 
gyns vraagden. 
Plaats. Eertyds bield men’t daar voor , dat bet alleen- 
lyk in de Moluccos groeide, en van daar in de Weftelyke 
delen van Indien gebracht zy, maar ik bevinde , dat het 
meeft in alle Eilanden van Water-Indien te vinden z 
doch wel bet meefte , weeldrigfte , en grootbladige of 
wyfken, "t welk men voor 't befte boud, in deze Oofler- 
quartieren. Het waft overal in "t wild op ftrand, en 
in de velden. Het fchoonfte, en befte beeft men op ftrand 
en langs de rivier kanten, met zyne ranken op de lage 
ruigte leggende, die in plaats van vyf cubiten, gelyk 
Acofta fchryft, wel vyf vadem lankzyn, en daar xy dan 
de aarde raken, al wederom inwortelen, en een nieuwen 
ftruik formeeren. 
Men vindt bet ook zeer weeldrig over de doornachtige 
beiningen, Pegga Pegga genaamt , kruipen , daar mende ` 
Voet-angels plant , en daar de Inlanders bare fortrefJen, 
en tuinen mede omgeven , waar van bet den EC 
den naam beeft , want bet bedekt de woorfchreeven door 
nen, en Voet-angels zeer aardig, dat men dezelve niet 
zien kan. Doch tk zoude bet liever noemen Sajor Songa, 
dat is wilde Sajor, of moeskruid, om dat bet onder alle 
moeskruiden bet wildfte, en weelderigfte waft. Het be- 
mindt een zandige grond. daar weele kleine ftenen onder 
gemengt zyn, vlak, en wel ter Zonne flaan , gelyk mecht 
zyn alle Oevers van de rivieren. 
Gebruik. Het is wonder, dat de krachten van deze 
plante bedensdaags in zulken vergetenbeid zyn gekomen, 
zoo wel by de Inwoonders van de Moluccos, als deze Ei- 
landen , die voor bondert jaren, na "t fchryven van A» 
cofta, zoo vermaard zyn geweeft. Het meefte deel van 
de Inlanders weet hedendaags fchier geen ander gebruik 
als tot de koft , in de keuken, en word daarenboven ge- 
bouden voor een moeskruid van arme, en flegte menfcben, 
die bet nog al zelden gebruiken, want bet wil ook niet 
dikwils gegeeten zyn wegens zynen barzen fmaak, en{terk- 
dryvende eigenfchap. 
Raauw werd het weinig gegeeten , maar meeft gekookt, 
en bet raauwe eeten meeft de Viffchers, te weten dejon- 
ge, a geele bladeren van de ftrand-zoorte met Viffen, en 
ocaffan. 
De befle manier van toebereiden is, als men bet by 
Viffen kookt in een groene Bamboes , van de Jtukken 
der Viffcben, en dezer bladeren, ftratum fuper [iratum 
makende, een manier by de Amboineezen zeer gebruikelyk, 
en gerieffelyk in `t bofch, daar men geen potten beeft , en 
al wierd bet in potten gekookt, zoo en beeft bet nochtans 
zyn regte {maak niet , men doet gemeenelyk andere krut- 
den daar by, die zyne barsbeid wat breeken, inzonder- 
beid de Sajor Pacoe, of Filix efculenta, Peper, eneen 
weinig Lemoen-zap, zonder eenig water, of ander zap, 
bier toe moet men verkiezen zodanige planten , die wel ter 
Zonne flaan, digt op Brand, of aan de rivier kanten, en 
daar nemenze de jonge geel groene bladeren van. ; 
Ook moet men niet nemen van zodanige planten , die 
dikke knoeften by de leden bebben. en. aldaar kleine, en 
verwerde bladeren in een bosje voortbrengen, nog van 
bet roode geflachte, "t welk men voor ’t manneken boud , 
want alle zulke bladeren bezwaren bet boofd wat, "tzel- 
ve gevoeld men ook, als men lange avandelt op zodanige 
plaatzen, daar de Zonne op dit gewas beet fcbynt. 
De 
