IX Boek. LIII Paez. 
Optime vero hec fapit, fi Teftudinis caro in frufta 
coníciffa dicto modo arundini incoquatur, cibum ex- 
bibet falutarem , qui dignus quoque eft, uc Magna- 
tum menfis inponatur. 
Folia hec tali modo comefta non tantum fortiter, 
ac commode urinas expellunt, fed urine quoque pe- 
culiarem addunt odorem, acfi Oleum Terebinthine 
fuiffet adfumptum, ita ut non fine ratione concludi 
poflit, hanc herbam in omnibus conducere cafibus , 
in quibus T erebinthina adhiberetur cjus defeétu. Eft 
porro nobilis herba vulneraria apud multos incolas 
ufitata, quí majorem vulgo habent notitiam. 
Eodem fere adhibent modo, quo Acoftal. e. feri- 
bic, fumunt nempe corticem caulium abrafum , &ab 
exteriore rugofa pellicula depuratum , quem parum 
contundunt, vel in aqua conterunt, & incoquunt re- 
centi Calappi oleo, calide inponentes quibusvis vul- 
neribus, que hoc feliciter curantur, 
Anno 1663. quum inperium tenerem in Hitoés o- 
ra, ac Chirurgo noftro deficiebant unguenta, & Em- 
plaftra, ipfum juffi ex hac herba juxta Acofte pre- 
{criptum ea componere, ex qua duplex preparabat 
unguentum, quod Diaferunium vocabamus. 
Primum componebat ex recentibus foliis totis mi- 
nutim contritis in pultem , cui addebat tertiam re- 
centis Olei Calappi partem, paulo minorem Cere 
quantitatem , quz fic fimul coquebantur. Adalterum 
.unguentum foliorum iftorum fuccum expreffum fu- 
mebat, quem coquebat cum ifto Oleo, & Cera; hoc 
tenuius erat, fed diutius confervari poterat, quum 
primum ex Calappi oleo ingratum conquirebat odo- 
rem. Cum hifce optimas inftituit curas, ac quasvis 
ulcerationes , & vulnera prefertim pedum hifce cú- 
rabat. 
Comperimus quoque optimum effe unguentum ad 
combuftas partes curandas. Ipfius enim ancilla bra- 
chium per infortunium uftum Chirurgi abfentia cura- 
re volebat, arripiebat lagenam , in qua putabat effe 
Oleum Vitrioli , quod brachio inliniebat , fed quod inde 
vehementer inflammabatur, & intumefcebat , unde 
aqua conabatur ablüere, hoc autem Chirurgus fecun- 
do ifto unguento optime curavit. Incole ceterum 
virides , & fuperiores fumunt caules , quos manibus pa- 
rum contundunt, unumque alterumve contufüm addunt 
folium , quod integro involvunt folio, ac fub cineribus 
calidis torrent, dein fuccus exprimunt tam in recenti- 
bus vulneribus quam ulceribus, & fcabie, in qua a- 
cari obfervantur, unde quam maxime prorepit, qui 
inde fuffocantur, & vulnus cito curatur. In initio 
parum. vellicat , fed non diu, ex quibus omnibus 
fatis clare conftat, falutarem effe herbam vulnera- 
riam, ita tamen hanc extollere non audeo, quevis 
curare vulnera, licet fint parva, vel magna, immo 
ipfius capitis, ut & inveteratas ulcerationes, uti A- 
coíta fcribit, quinulterius exploraretur. 
Ternatenfes autem, a quibus Portugalli artem e- 
docuerant, hodie hanc folummodo adhibent herbam 
in parvis carnofisque vulneribus, ac recentibus ulce- 
ribus, ad graviora autem vulnera in ufu ipfis eft ip- 
forum celebre lignum vulnerarium Panawa Xula di- 
tum, de quo vide libr. 6. cap. 52. in frutice aquofo 
femina, quod tam cito confolidat , Ut ejus rafura tan- 
tum circa vulnera inponatur, ne nimis cito claudan- 
tur. 
Prater depurantem, & confolidantem virtutem hec 
quoque. herba vim habet diureticam , & expellentem, 
radices enim ejus aque incoéte , & haufte, vel cum 
Pinanga mafticate, album curant mulierum fluxum , 
omnesque expellunt in Gonorrhea inpuritates tam in 
viris quam in feminis, ac Dyfuriam curant, decoétis 
etiam admifcentur contra Nephritidem , prefertim fi 
herba Pancaga addatur. Cum Pinanga mafticate pro- 
unt iis, qui malignos ederunt pifces , & Cancros, 
unde homines anxii, & vertiginofi funt. 
Alba caulium medulla venenatis ictibus Aranei, 
Jean Swangi dicti, emplaftri forma inpofita dolorem 
fedat. Caules cum foliis aqua incoéti, & propinati 
febrium ardorem exftinguunt. 
Tom. Y. Sinen- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
425 
De befle fmaak bier van beeft men, als me ] 
n bet Schild-- 
padde vleejch in flukken gefneeden, en op mutsibéeufr Wee 
me le at nd, gevende een gezonde koft, di- 
eboeft te {cba 
I | Jcbamen ook op Heere tafels te ko 
Deze bladeren nu aldus genuttigt , doen ni 
] niet all 
er Leg pit up maar mie bet water E 
» 4S of men Terpentyn- 7 
de , zoo dat men niet zonder ie tele Sms 
> $ uiten ma 1 
kruid zoude dienen konnen , in alle voorvallen by Ei zen 
Terpentyn binnens-lyfs te gebruiken. Voorts is dit een 
edel wond-kruid, by veele Inlanders , die - 
ten als"tgemeen , nog genoegzaam bekend, bas 
Zy gebruiken "t. fchier op de zelfde manier, gelyk-A- 
cofta loc. cit. /cbryft, te weten, zy nemen de Sebor- 
Jen van de fielen afgefchrapt , en wan. bet buitenfle 
ruige velleken gezuiverd, kneuzenze, of wryvenze een 
weinig, en kookenze in verfche Calappus-Oly, en leg- 
ger warm op alderbande wonden, die xy daar mede ge- 
ukkig geneezen, 
Anno 1663. als ik op de kuft Hitoe commandeerde, en 
onzen Chirurgyn gan/ch met geen zalve , en pleifters ver- 
zien was , beb ik bem belaft uit dit kruid na Acoftaas voos- 
Jebrift dezelve te maken, waar uit by dan tweederlei 
unguenten bereiden , die wy Diaferunium noemde. 
Het eerfte maakten by uit de groene bladeren, met de 
gebeele fubjtantie, die by kleen wreef tot een pap, daar 
onder doende een derde verffe Calappus-Oly „ wat minder 
wafch, en zoo te zamen opgekookt. Tot de tweede zal- 
ve neemt by den zap van de voorfcbreeven bladeren 
witgeperft, en kookte die te zamen met de voor/chreeven 
Oly, en Wafch; Dit viel wat dunder , doch konde lans 
ger duüren, daar bet eerfte van de Calappus-Oly een 
viezen reuk kreeg. Hier mede beeft by goede cuurén pe- 
daan, om alderbande ulceratien, en ‘wonden meeft aan 
beenen te geneezen. 7 
Wy bevonden " ook een brandzalve te zyn. Want zy- 
ne Meid bebbende baren arm door eenigen brand bezeert , 
en willende baar zelfs, by bare Meefters abfentie genee- 
zen, by gevalle over een fleffe quam, daar in zoo men 
giffe Oly van Vitriool was , "t welk zy op baren arm flreek, 
die daar van geweldig on[lak , en opzwol, hoewel zy ’t 
t water Së af te waffchen, deze beeft de Meefter met 
“ tweede zalve volkomentlyk geneezen. Anders neemen 
e Inlanders de groene, en voorfte flelen, kneuzenze een 
weinig met de banden, ftampen een, of twee bladeren, 
avindenze ineen gebeel blad , en bradenze onder beete a[Jcbe , 
daar na drukken zy den zap daar uit, zoo wel in verfche 
avonden als ulceratien , en krauwafie , daar men fieren in 
vermoed , en bet zeer doen voort kruipen, dewelke daar 
door flerven, en de wonden geneezen. Het is in 't eere 
fle wat bytende, doch niet lange, uit al bet welke men 
ginoan befpeuren kan, dat bet wel een heilzaam 
avond-kruid is, echter derf ik "t in zulken graat niet Del. 
len, dat bet alderbande groote, en kleene wonden; ja 
zelfs van bet hooft, oude, en bedorwe ulceratien , zoo 
miraculeuzelyk geneezen zoude EC Acofta febryft , of 
bet moefte nader onderzogt werden. 
inmers de Ternatanen , van dewelke bet de Portugee- 
zen geleerd hebben, gebruiken bet hedendaags alleenig tot 
kleine wleefch- wonden, en verfche ulceratten , maar tot 
zwaarder wonden gebruiken zy baar vermaarde wond- 
bout Panawa Xula genaamt , waar van ziet lib. 6. cap. 
52. in frutex aquofus femina, % welk zoo fchielyk toe- 
beelt , dat men deszelfs fchrapzel niet op, maar rondom de 
avonden moet leggen, op dat ze niet te baaftig toelopen. 
Bebalven dé zuiverende, en beelende, beeft dit kruid 
ook een dryvende , en scht ler kracht, want de wor- 
tel in water gekookt, en gedronken, of met Pinang ge- 
knouwt, geneeft de witte vloed der Vrouwen, zet af 
alle onreinen materien, in de Gonorrbea, zoo aan man- 
nen, als vrouwen, en geneezen de Brandpiffe, zy wer- 
den ook onder dranken gemengt, tegens bet Graveel, in- 
zonderbeid als men ’t kruid Pancaga daar by doed, Met 
Pinang geknouwt helpen ze die geenen, die kwaadaardi- 
ge Villen, en Crabben gegeeten hebben, waar van men 
benauwt, en duizelig «verd, . 
Het witte merg uit de ftelen, op de fenynige fleken 
van lcan Swangi, Peylfteert, en andere gelegt , flilt 
de pyn. De Delen met de bladeren in water gekookt, en 
gedronken , verflaan den brand in de Koortzen. 
Hhh De 
i 
