IX Boek: LXI Hooft. 
Nos enim Europzi cum plurimis incolis Radicem 
Chine habemus mollibus , ac. fubtilibus cx partibus 
conítantem , fudorem excitantem , calefacientem , & 
exficcantem. ' Uti Garcias libr. 1. arom. cap. 38. de 
fe ipfo teftatur, fefe poft frequentem hujus radicis 
ufum in tantam incidiffe Hepatis exeftuationem, ut 
totum ejus. corpus Eryfipelatofum, & inflammatum 
quafi fuerit, Sic quoque varii incole per continuum 
hujus Decocti ufum in tales incidere corporis exe- 
ftuationes , licet cauffa ejus quoque adícribi poffit 
ferventibus aromatibus, que plerumque ejus decocto 
admifcentur. Contra dicunt Sinenfes radicem Chine 
conftare qaidem ex tenuibus ,. &fubtilibus partibus, 
fed ipfi diftin&te adferibunt refrigérantem , '& debili- 
tantem qualitatem , ad cujus argumentum, & demon- 
ftrationem adducunt, multos pauperes in Sina recen- 
'tes exfodere radices, & ad cibum adhibere, undein- 
cidunt in Diarrheam, Hydropem, & Paralyfin, qui 
itaque effectus funt frigoris, non vero caloris. 
Secundo quam maxime miror Sinenfium relatum , 
hanc nempe radicem in patria fua non zftimari, nec 
in re Medica effe in ufu, fed folummodo infervire 
pabulo pauperum penurië tempore, quod mihi etiam 
adparuit ex laudata Portugallici patrisepiftola , in qua 
Sinenfes declarant, hujus radicis ufum melius notum 
effe Europzis, quam fibi ipfis. Item recentem radi- 
cem débiles poffidere virtutes, unde & duplex ejus 
requiritur dofis, quum tamen credamus, notitiam , 
& ufüm hujus fadicis ex iftis regionibus ad nos per- 
veniffe, uti pre aliis Garcias l c. teftätur, ejus ad- 
ventu in Indiam anno Chrifti. 1535. primo a Sinenfi- 
bus mercatoribus hanc radicem Malaccam, atque in- 
de Goam fuiffe transportatam , & notam factam, 
uam in mavibus fecum ducebant non ad cibum, 
ed ad medicamentum, atque Portugallos tum tem- 
oris ab ipfis edoctos fuiffe ejus ufum. unde & ab il- 
o tempore omiferunt ufum Ligni Guajaci. 
+ “Unius alteriusve rei difcrimem forte ulteriore inve. 
ftigatione ES poffet, fed non lubet mihi mul- 
tum temporis bifce terere, quum Medicinam non 
profitear , hoc autem fcio, Sinenfes multa aromata 
ue nos habemus calida usque in quartum gradum , 
divers frigide effe nature, quod forte fortuna ve- 
rum eft, gue enim exftinguunt naturalem noftrum, 
& temperatum calorem. in corpore noftro, neceffa- 
rio hoc debent frigidum reddere , gracile , & livis 
dum. ` 
“Sarfam Parillam, & Radicem Chine ad unum idem» 
que pertinere genus, ad Smilacem nempe afperam , 
credere coactus fui, quum in fafciculis Sarfe Parille, 
qui ex India Occidentali advehuntur , aliquando inve- 
'nerim totos fafciculos, in quibus quadraginta, vel 
quinquaginta fibrille, que pro Sarfa Parilla adhiben- 
tur, ex unica diverfa primaria dependebant radice 
ue omnino fimilis erat Rad et CRIN @, vel fa Item 
purie noftre Chine. Fibrille hz interne lignofum 
nec rumpendum gerebant nervum, erantque hic & 
illic-obtufis fpinulis notatz, uti in noftra- Pfeudocbi- 
na; Ad majorem autem comprobationem hic adferam 
ea, que Pifo fcribit libr. 4. TT 56. ties nempe P/eu- 
dochine fpecies in Brafilia crefcere, que ibi Fupican- 
ga vocatur, quarum una tantum in ufu eft, queque 
a binis aliis non ufualibus diftinguitur, quum vera mi- 
nimas gerat fpinas, radixque interne ruffa, ceterum 
forma fibi fimiles, folia gerentes Plantaginis, multas- 
que proferunt baccas coloris aurantii, longisque len- 
tisque flagellis arboresadfcendunt. Abincolisad eos- 
dem adfectus adhibetur, ad quos vera Radix Chine. 
in ufu eft, licet debilioris fit virtutis, 
"Eodem in capite hanc defcribit Sar/am Parillam , 
que in Brafilia Ira Pecanga vocatur, cui eadem tri- 
buit folia fru&usque cum priore, excepto quod hu- 
jus baccz primo virides, dein rubra, ac tandem nie 
gre fint, in quibus dura quzdam reconduntur offi- 
cula, in radicibus autem magna detegitur differen- 
tia, quz ad quosvis morbos Chronicos adhibentur. 
Putat forte primariam radicem unius, ac fibrillas al- 
terius radicis , que re vera multum differunt, nom ` 
adtendens, fibrillas Sarfee Parille talem quoque ha- 
bere transverfalem majorem radicem, quam P/eudo- 
cbina habet. 
Tom. V. Fran- 
AMBOINSCH KRUYDBOEK. 443 
Want w Europeanen met de meefte Inlanders bouden 
de Radix China voor lugtig , fubtiel, en dun van deelen, 
zweetmakende , verbittende, en uitdrogende. Gelyk Gar- 
cias lib. 1. arom. cap. 38. van zig zelfs getuigt, dat 
by na Bert gebruik van deze wortel in zulke verbittinge 
des levers gevallen zy, dat bemy’t geheele lyf uitge/lagen 
uy mei rooze, en vurigheid. Zoo zyn ‘er ook verfcbeis 
de perzoonen onder de Inlanders door fierk gebruik van "t 
Decottum in diergelyke verbittinge gevallen , boewel men 
deoorzaak daar van ook toefebryvenkan aan de heete Speces 
ryen , die ze gemeenelyk onder bet decoftum mengen.  Daar 
tegen zeggen de Sineezen, dat de Radix China, wel dun, 
en lugtig van deelen Zy, maar Jebryven baar: uitdrukke- 
lyk een verkoudende , en flapinakende eigenfcbüp toe, tot 
bewys bier van bybrengende, dat veele arme lieden in Si. 
na de verfche wortels uitgraven, en tot de ko[l gebruiken , 
waar door die vervallen tot Buiklook , Waterzugt , en Lam- 
migbeid, bet welk immers effellen.van koude , en ale van 
itte zjn. lid ito c oft cla 
Ten anderen ben ik verwondert over *t zeggen der Si. 
neezen, dat deze wortel in baar land niet-geacht, en tin 
de Medicynen niet gebruikelyk zy, maar alleen tot: voed- 
zel van arme lieden te verftrekken in bongets nood, "t 
welk my ook gebleeken is uit denwoorgenoemden brief van 
den Portugeezen Pater, waar in de Sineezen verklaren; 
dat bet gebruik dezer wortel de Europeanen beter bekend 
zy dan bun lieden. Als mede dat de werfche wortel flap 
van kragt is, en daarom een dubbelde portie moet gebruikt 
worden, daar wy nogtans gelóoven , dat dekenniffe, en 
^t gebruik dezer wortel eerft wit baar land gekomen zy, 
gelyk onder. anderen Garcias-loco cit. getuigt, dat by 
zyn aankomft in Indien Anno Chrifti 1535. eerfimaal door 
de Sineeze kooplieden te: Malacca; en van daar ma Goa 
gebracht is, en in kenniffe gekomen zy , die ze op bare 
Jcheepen by zig badden, niet om de koft, maar om baar 
te cureeren, en dat de Portugeezen doenmaal zulks van 
baar geleert bebben, van doen af verlatende bet gebruik 
dan ’t Lignum Guajacum. E 
Het verfchil van * een en ’tander zoude men miffchien 
by nader onderzoek konnen effenen , doch bet luft my niet 
veel tyd daar mede te fpillen , als die van de Medicynen 
geen profeffie make, maar dit weet ik, dat de Sineezen 
veele fpeceryen , die wy voor beet ook in den wierden 
graat bouden , koud van aard zeggen te zyn ,.’t welk 
by geval waar is, want vitdovende de natuurlyke , en 
ematigde bitte in ons lichaam, moet bet zelve noodzake: 
Gi koud; mager , en ongezien werden. 
Dat nu Sarfa Parilla, en Radix China onder een gee 
flagt van kruiden behooren, namentlyk de Smilax afpee 
ra, beeft my bewoogen te gelooven , dewyl ik onder de 
bosjes van Sarfa Parilla, die men uit Weft- Indien brengt; 
zomtyds gevonden beb gebeele bosjes, daar veertig a vyf» 
tig vazelingen., die men voor, Sarfa Parilla gebruikt , 
aan: eene Det booft-wortel bongen „ dewelke gan/ch 
gelyk was de Radix China, of immers onze baftaart Chi» 
na. . De vazelingen badden van binnen een onverbrekelyke 
boutacbtige zenuwe , ook warendie bier en daar met [lom- 
pe doorntjes bezet, gelyk aan onze Pfeudochinas Tot 
meerder bewys breng ik bier by, *t geene Pifo [rye 
lib. 4. cap. 56. dat er drie zoorten van Pfeudochina 
in Brafil waffen, aldaar Jupicanga genaamt , waar van 
maar eene gebruikelyk is, van de andere twee onbruik- 
bare te onderfcheiden, om dat de regte de minfte-doorns 
beeft , en de wortel van binnen ros , anders aan gedaan- 
te malkanderen gere NA n als Plantago » Vee- 
le Befien dragende , die goud-geel zyn, em met lange 
pl om hize bomen ed y werd van de 
Inwoonders tot dezelfde gebreeken gebruikt, als de reg- 
te Radix China, hoewel ze wat flapper van kragtents. 
In "t zelve capittel befcbryft by deze Sarfa Parilla; 
in Brafil Ira Pecanga genaamt, die by dezelfde blade- 
ren , en vruchten geeft met de voorgaande , behalven 
dat deze Befien eri groen zynde , daar na rood, ten 
laatften zwart werden, met eenige barde fleentjes daar 
in, maar de wortelen zouden veel «er fcbillen , die tegens 
allerlei fleepende ziektens. gebruikt werden. Hy betragt 
miffebien de Hooft-wortel van "t eene , en de -wazelin- 
en van 't ander , dewelke in der daad verfchillen zon- 
der 'er op te letten, dat de vazelingen aan de Sarfa Paril- 
la ook een zulke dwerze booft-wortel bebben , als de 
Pfeudochina. 
Kkk 2 Fran- 
