IX Boek. LXVI Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 
Tenera folia ad olus adhiberi poffunt, fi prius in a- 
qua cum fale parum ebuliiantur , unde qualitatem,pru- 
Titum excitantem perdunt, & apta func, que cum 
Bocaffan eduntur, plerumque vero folia Papallan a- 
liorumque olerum adduntur, ut cibus fit magis tem- 
peratus. Prefertim vero bina ifta folia profunt illis, 
qui febriculis obnoxii funt , ac nunc calent, nuhcfri- 
gent, hzc enim folia hanc habent qualitatem , utca- 
Jidos, & biliofos humores, qui febriculas excitant, 
quafi adtrahant, & e corpore eliminent, unde & fpe- 
cificum praebent remedium in caufis , feu Capialu, 
quum homines funt phrenetici, ac vehemens ardor 
er totum difpergitur corpus, ita utin cute fere nul- 
lus fuperfic fenfus. Ut he febres rite dignofcantur, 
& ab aliis ardoribus diftinguantur, hujus plante fume 
folia, ac caules, quorum fuccum exprime, quem in- 
line ægri pectori, & brachiis circajpulfum, ipfique 
parum propina hujus fucci cum aqua mixti. 
Si pruritum inde fentiat in cute , vel faucibus, 
non eft caufos, feu Capialoe , fed vulgaris febris 
ardens, aliusve morbus. Si nullum perfentiat, habe- 
tur, vel dicitur caufo laborare, qui gradus fuos quo- 
que habet. Ut jam cognofcatur, an Capialoe ad fum- 
mum adfcenderit gradum , quod ex Phrenitide quo- 
ue dignofcitur , caules fume Ari domeftici nigri, feu 
-Bire, hos contunde cum cineribus ejus cribratis, ma- 
ftica etiam radices Acori, Banglei ; Tsjonkor ,Cepe , 
-& Allii, hanc mifce maífam ifti cineri, atque obli- 
ne egrum dicis in partibus, & locis, fi nullum per- 
fentiat pruritum, vero laborat caufo, feu Capiale, 
tum largiter. ipfi propinandus eft ifte fuccus cum a- 
qua mixtus, cui quidam addunt folia Papaflan , & 
Daun Candal dimidia dofi , ue fimul refrigeretur, 
"Totum quoque corpus obliniendum eft cinere ifto 
preparato, qui ardorem noxiarum harum febrium ex 
omnibus extrahit artibus, Poft fudores lavandus eft 
zger aqua, in qua Capialce, Papaflan, folia Bonge 
Raje, &-Daun Candal fuere contufa, & macerata; 
Ut füccus ifte propinetur, & mifceatur, quidam non 
communem , vel vulgarem fümuntaquam , fed fecun- 
dam, &tertiamaquam, in qua Oryza eít lota, quum 
eam coquere velimus, 
Huic cure tam certo fidunt incole in hifce peri- 
culofis febribus , quam facre anchore, ita ut de æ- 
gri vita defperent, fi hifce foliis curarinequeat, hzc 
vero cura peritis conmittenda eft hominibus, quum 
quidam adeo ftupidi funt, ut Biram admifceant fucco, 
quem propinant, unde ægri fauces adeo intumefcunt, 
& inflammantur, ut deglutire nequeat. 
In tranfitu alia mihi enarranda hic cura eft; Sinen- 
fibus uficata in Caufo, qui egrum in pectore; vel dor- 
foexplorant, nigram inveftigantesibi puftulam , haud 
majorem -grano hordei, fed que quam maligna eft , 
inftar Anthracis, vel furunculi, quam putant radi- 
cem morbi effe. Hanc acu perforant, ex qua fila- 
mentum, feu venulam extrahunt, ita ut quzdam füb- 
fequantur tantum fanguinis gutte, unde eger mox 
folamen perfentit, hac autem Anthrax non in cun- 
&is reperitur caufis. : 
In Hort. Malab. part. 7. Fig. 9. Folium caufonis de- 
fcribitur fub Malabarenfi nomine Tsjori alli. Bracm. 
Cerberi- Valli. Portug. Uvas d’Aljofare. Belgice Plat- 
pimperling , licet ibi nil memoretur de pruriente folii 
qualitate, neque de fummo ejus ufu in febribus ar- 
dentibus cum delirio, cujus fpecies videtur effe Ka- 
reta Tsjori Valli. Bracm. Dou Cerberi Valli. Portug. 
Uvas de Boy. Belgice Wild Pimperling. part. 7. Fig. 
45. defcripta. 
OBSERVATIO 
Tertia hujus folii caufonis fpecies , feu triphylla videtur 
eadem effe , que Clematitis triphylla, arborefcens e Made- 
- Plukn. Almag. p. 108. & Phyt. Tab. 163. Fig. 1. 
t 
* 
Tom, V. CAPUT 
431 
De jonge bladeren kan men tot moeskruid gebruiken 
als menze: cerft in water, en zout een weinig opkookt , 
‘waar door ze baar jeukende eigenfebap verliezen , en er 
quaain werden om met BocafJan te eeten; doch men doet 
daar gemeenelyk de bladeren van Papaffan , en andere 
moeskruiden daar by, om zoo een getemperde koft te ma- 
ken. Inzonderbeid zyn de twee voornoemde bladeren ge- 
zond den geenen, die met Binnekoortzen gequeld zjn, in 
een ommezien , dan beet, dan koud werdende, want de- 
ze bladeren bebben die eigenfcbap, dat zede beete, en gal- 
achtige bumeuren , die de koortzen maken , aan zig trekken, 
en uit den lyve voeren , dierbalven zyn ze ven toegeöigent 
genees-middel in de dolle koortze , daar de menfcben eyl- 
boofdig , en raazend by worden, met zulken brand over t 
gebeele lyf verfpreid, dot ze op, de buid [cbier geen ge- 
voelen bebben, Om deze Koortze ter ge te ies ce 
nen, en van andere bitten te onderfcbeiden, zoo neemt 
deze bladeren, en fielen, drukt: "ef bet zap uit, fmeerd 
den patient daar mede op de borften en armen omtrent 
de pols, geeft bem ook een weinig’met water gemengt te 
drinken, | oméri» zes 
Zoo by jeuken daar van op de buid , of in de keel 
gevoeld , zoo is bet geen Capialoe, maar cen: gemee- 
me beete koortze, of andere ziekte , zoo niets zoo houd 
men bem met de Capialoe belaft, welk mede zyn gra- 
den beeft. Om mu ie weeten, of bet Capialoe in de boog= 
Jien graad zy, *t welk men anders aan de ydelboofdigen 
ook bekend, zoo neemt de Stelen van "t zwarte Arum do- 
meflicum , of Bira , floot die met fyn gefifte affcbe , knouwt 
ook de wortelen van Acorus , Bangle, Tsjonkor , Ajuin, 
en Look, mengt dit /peegzel onder de voornoemde ajjche , 
en beftrykt bem daar mede op gemelde plaatze, gevoeld 
by nog geen jeuken, zoo beeft by ’t regte Capialoe , als 
dan moet men bem te drinken geven rykelyk den voornoem- 
den zap met water gemengt , waar by zommige: ook doen 
de bladeren van Papa[Jan , en Daun Candal in balve pro- 
portie, om met eenen te verkoelen, 
Het gebeele lyf moet men beftryken met de voorgenoem- 
de geverfde allcbe , die den brand van die [chadelyke 
koortzen uit alle de leden trekt, Na 't zweeten moet 
men bem waffchen in water, daar al «weder: Capialoe , 
‚ Papaffan, bladeren: van Bonga Raja, en Daun. Candal 
in gekneuft en geweekt zyn; Om de woorjebreeven zap in 
te geven, en te mengen, neemen zommige geen gemeen, 
maar bet tweede, en derde water, daar men Ryft inge- 
waffchen beeft ‚die men koken wil, 
Op deze cure ftaan de Inlanders zoo vaft in die peri- 
culeuze koortze, als op een plegt-anker, zoo dat ze aan 
bet opkomen van een patient wanbopen, als by met deze 
bladeren niet kan gebolpen worden, doch men moet die 
cuure ervarene perzoonen toevertrouwen, om dot "er 20m- 
mige zoo plomp zyn, dat ze de Dira mengen onder den zap , 
die ze ingeven , daar door den patient de keel zoo ont/teeken, 
en doen opfavellen , dat by qualyk flikken kan. 
Ju paffant moet ik nog een andere cuur bier by zetten, 
by de Sineezen gebruikelyk in de Capialoe, dewelke den 
patient op de borfl , of rugge bekyken, enzoeken een zwart 
puisje , niet grooter dan een Gerfte-koorn , doch zeer 
uaadaardig, als een Anthrax, of peftkole, "t welk zy 
Soudan voor de wortel van die ziekte, Dit ftekenze met 
een naalde door, en balen daar een draadje, of adertje 
uit, dat er flegts eenige droppelen bloeds navolgen, waar 
op de patient firaks eenige verligting. vind , doch deze 
Anthrax is niet in alle Capialoe te vinden. 
In Hort. Malab. part. 7. Fig. 9. werd bet Folium 
caufonis befcbreeven onder den Malabaarfcben naam Tsjo- 
ri Valli. Jn ’t Bramm, Cerberi Valli. Portug. Uvas 
d'Aljofare. Jn " Duits Platpimperling, boewel aldaar 
niets vermeld werd van de jeukende eigenfchap des blads, 
nog van den grooten gebruik in de raazende koortzen , 
waar van mede een zoorte fchynt te zyn Kareta Tsjori 
Valli. « Bramm.‘Dou Cerberi Valli, Portug. Uvas de 
Boy. Zn't Duits Wild Pimperling. part. 7. Fig. 45. 
befcbreeven. 
AANMERKING. 
Dederde, of driebladige zoort van het koorze blad, fchynt 
dezelve te zyn, met het geen de driebladige boomachtige 
Clematitis uit Maderäfpatan genaamt werd van P/ukn. dimag. 
p. 108. en Phyt. Tab. 163. Fig. 1. Kc. 
Llla LXVIL 
