Histor. Plantar v m Lib. II. 



85 



us 



ut fubfidcat , & plus infundcndo ut forma: plena: fiant. Et notandum quod fpatula hjcc fum 

 me fit neceffaria , nam nifi ita agitarctur , non coagularctur. Ita in formis refrigcrando fe con- 

 crefcit, & dchinc dcportantur forma: in domum qucmvocant C 'afa de pur gar ', ubi aflerib 

 parallelc fcamnorum figura horizontalitcr eredis & rotundis foraminibus pertufis , impo- 

 nuntur. Foramen quod forma inferius habet aperitur , ut ultimo faccharum purgctur ' per'ex- 

 imlationemfucci nigricantis, quern mel vocant, qui excipitur certis canaliculis & derivatur 

 inlintrem grandem, quern Tanquede met vocant. Vt autem ha:c ultima purgatio fieripofl.it, 

 fingula: forma: fuperius teguntur operculo orbis menfarii figura fado exlimo gryfeo (quern 

 #*r^ vocant) & aqua frigida ma defado, fine quo remedio numquam albifieret faccharum. 

 Non autcm aqua fola , neclimusfolusidpreftant, fed utraque junda : feorfim quxlibet ma- 

 teria corrumperct faccharum. Formarum numcrus quotidianus , nimirum quot uno die fac- 

 charo impleri poffunt , eft a viginti ad feptuaginta. 



Saccharum fie fatis purgatumpraedido modo , formis eximitur , quod facile fit invertendo 

 formas & paululum quatiendo , fie enim integer panis ex cidit, qui coloris eft albifilmi , infe- 

 rius autem ad partem ex ruffo nigricantis coloris , quae pars abfeinditur & vocatur illud fac- 

 charum mafcovado. Quamvis interdum reperiantur panes totaliter albi. Sacchari panes de- 

 feruntur in tabulatum, in hunc ufum ex afleribus ftrudum, baculis pulfando contundnntur,in 

 Sole faccharum ficcatur , ciftis ligneis imponitur , Iigneis tudiculis bene comprimendo , & 

 cifta: ita ad fummum implentur , hinc admoto operculo ferreis clavis firmantur. Quilibct 

 panis Sacchari pendet a 3 o. ad 42. libras. Cifta quaelibct capit a 20. ad 30. arrobas quorum 

 qusdibet eft 3 2. librar. Lufitan. feu 3 o. Hollandicarum. 



Differentia facchari fecundum bonitatem fuam quod attinet , duplicem habet caufam , vel 

 rerram ipfam ubi arundo nata eft , vel prefedum facchari, cujus fcientia & fortuna multum 

 valent ad exccllcntiam facchari. 



Fnrnum quod attinet in quo ignis ftruitur ad facchareum laticem cogendum, illeamplus 

 eft , & quatuor ut plurimum oftia habet ampla per quae ligna in jiciuntur , & in eo maxima co- 

 pialigni confumitur. Dies enim nodefque ignis durare debet, quandiu molcndinum move- 

 tur cannis exprimendis. 



Fit & vilior fpecies facchari , quam vocant Panelam 5 & viliffima quam Rataon , de quibus 



nihil audor obfervavit. 



Cap. XVII. 



T>e iifdem cannis & modo faciendi Saccharum apud Hifyanos ex 



Fr. Ximene. 



Icet, inquit, he canna: non fint propria: aut domeftica: Infularum Canariarum , autHif- 

 paniole , multo minus Nov eHifpania: , fed omnibus hifce provinciis advent & peregri- 

 ne , quia tamen primo reperte fuerunt in Infulis Canariis , non abs re vifum hie de illis agere, 

 fiquidem propofui fcribere de omnibus plantis qua: ufum in Medicina habent & in hifce pro- 

 vinciis reperiuntur. 



Nafcuntur ha: canna: locis calidis juxta planis atque editis magna: Canarie , in folo fecun- 

 do & riguo : ftudiofifiime autem colende funt , & ter quaterve fingulis odiduis rigande: pra> 

 tereadiligenterfarrienda:&amalignisherbisrepurgandie. Biennio acquirunt juftammagni- 

 tudinem , qua: raro excedit altitudinem duarum ulnarum Hifpanicarum cum femifTe : plena: 

 funt intus folida pulpa , e qua faccharum eliquatur : habentque multa internodia ab ipfa radi- 

 ce ad faftigium, intervallo circiter novem digitorum tranfverforum : folia funt majora & viri- 

 diora quam aliaram cannarum : propagantur per taleas earumdumaut perftolones terra ob- 

 rutos: erumpentes vocantur Plant* & femcldecifeerumpunt denuo, adolefcuntque fefqui 

 annifpacio in juftam altitudinem & tunc vocantur Cue* : & rurfus poft annum colli gunt eas, 

 qua: dicuntur Recoca : quas fervari convenit ad novam fementem faciendam; utfi forte non 

 fint ita fertiles canne , uti faccharum fufficiens ex iis poflit educi , faltem fuppetant quarto lo- 

 co e quibus propagatio fiat. Moluntur porro canna: machinis (vocant Ingenios) aut molendi 

 nis , quibus bini funt axes gi-andes fibi invicem impofiti, & poftquam bene frada: & comminu- 

 te fuerint , valide exprimuntur prelo ad modum torcularis. . Liquor autem emanans per ca- 

 nalem defluens excipitur vafe , quod vocant Tanque & transfunditur in ahenum , vulgo Bteeyi^ 

 dor, huicliquori , quern vocant Mel ',. admifcent duo grandia cochlearia (Bombas ipfis) Hxivii 

 fortis ad hunc ufum parati ; coquitur dein lento igne , donee vas illud recipiens denuo im- 

 pleatur , fecundum magnitudinem aheni : turn fedulo defpumatur & mundatur ab omnibus ex- 

 crementis •, & deinceps transfunditur in alia ahena , in quibus tantifper coquitur donee perpur 



L 3 



getur 



